Edebiyat ishqidin türme kamirighiche: ablet abduréshit berqi we “Kések chayni bayqut qilish” herikiti (3)

Muxbirimiz eziz
2022.08.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Edebiyat ishqidin türme kamirighiche: kespdashlirining nezeridiki ablet abduréshit berqi (1) Tutqundiki sha'ir shinjang ma'arip institutining dotsénti ablet abduréshit berqi ependi.
Photo: RFA

 

1980-Yillarda Uyghur diyarida ottura mektep ma'aripini bashtin kechürgen Uyghurlarning köp qismi dunya tarixi derslikide sözlinidighan “Bostondiki chay töküsh weqesi” heqqide anglighanlirini hélihem esliyeleydu. Amérika tarixidiki dewr bölgüch ehmiyetke ige bu weqede biritaniye impériyesining xitay we hindistan qatarliq mustemlike rayonliridin élip kelgen chaylirini özlirining yene bir mustemlike rayoni bolghan amérika zéminida bajsiz sétishi, 13 shitattiki heq we hoquq dewagerliridin teshkillen'gen “Erkinlik oghlanliri” teshkilatining qarshiliqigha duch kelgen. Ular bu xil bajsiz sodining dawam qilishigha naraziliq bildürüp, 1773-yili 16-dékabir küni boston shehiride namayish qilghan. Arqidinla qéni qizip ketken namayishchilar boston piristanigha toxtitip qoyulghan chay toshughuchi paraxotlargha yamiship chiqqan hemde ghayet zor sandiki sanduqluq chaylarni déngizgha töküwetken.

“Bostondiki chay töküsh weqesi” din ilhamlinip qozghalghan amérika inqilabi shu waqittiki 13 shitatning biritaniye impériyesige qarshi chiqishi we musteqil bolushni telep qilishi, axirida biritaniye impiriyesining hamiyliqidiki amérikaning “Amérika qoshma shitatliri” namidiki musteqil dölet bolup qurulushigha yol achqan. Aridin üch yil ötkende, yeni 1776-yili 4-iyul küni inqilap ghelibe qilip, “Musteqilliq xitabnamisi” jakarlan'ghan hemde musteqil amérika döliti resmiy halda dunyagha kelgen.

Ene shu weqelerdin ikki esirdin köprek waqit ötkende, yeni 1990-yillarning otturiliri xaraktér jehette mushuninggha oxshap kétidighan yene bir “Chay weqesi” Uyghur diyarida tedriji halda her sahe kishilirining diqqitini tartishqa bashlighan idi.  Buningda Uyghurlar aldinqi 30-40 yilda izchil ichip kelgen hemde “Qara chay” yaki “Kések chay” nami bilen tonulghan chaylarning Uyghurlarning turmushigha shu qeder singip kétishi, hetta bir qisim kishilerning bu chayni sélip teyyarlighan “Etken chay” ni ichip shama chaynimighan küni chay xumarini basalmas bolup qalidighanliqi, bu chayning Uyghur diyaridiki ghayet zor bazar muhitini shekillendürgen idi.

Xitay ölkiliride bu chaylarni ishlepchiqarghuchi chay zawutliri her yili bu bazardin ghayet zor payda élip kelgen bolsimu, bu chayni xitaylarning qet'iy ichmeydighanliqi, eksiche uning Uyghur diyari, tibet, ichkiy mongghul qatarliq jaylardila sétilidighanliqi bir qisim kishilerde heyranliq peyda qilghan idi. Emma 1994-yili tunji bolup bir qisim Uyghur moyspitliri bu chaylarning taziliq ölchimi, téximu muhimi uning terkibidiki ximiyewi maddilarning adem bedinige éghir ziyanlarni élip kélidighanliqini tekitleshke bashlighan. Bu heqte söz bolghanda shu waqitlardiki “Qara chayni bayqut qilish” herkitining aktip ishtrakchiliridin biri, eyni waqittiki Uyghur chay bazirida tijaret bilen shughullan'ghan hebibulla izchi shu waqitlardiki ehwallarni qisqiche eslep ‍ötidu.

Merhum Uyghur ziyalisi nizamidin höseyinning biwaste righbetlendürishi bilen bir türküm Uyghur pida'iliri “Kések chayni pash qilish” herkitige atlan'ghanda ablet abdurishid berqimu bu sepke qoshulghan. Yene kélip shu waqitta “Kések chay” ning ximiyewi terkibi heqqidiki ilmiy doklatning ishlep chiqirilishimu buning toghra pikir ikenlikini yene bir yaqtin wastilik halda körsitip bergen. Bu heqte söz bolghanda hebibi'ulla izchi bu heqtiki tepsilatni qisqiche sözlep ‍ötti.

Maddiy ispatlar toluq toplan'ghan ehwalda ablet abdurishit berqi özini'ing yéziqchiliqtiki talantini jari qildurup “Qara chay we Uyghurlarning shallash éngi” témisida bir obzor maqalisi yézip chqqan. Yene kélip shu waqittiki xitay ölkiliride neshr qiliniwatqan xitayche gézit-zhornallarda bir qisim xitay aptorlar “Kések chay” ning adem bedinige bolghan ziyini heqqide obzor maqaliliri élan qiliwatqan bolghachqa, bularning Uyghurche terjimiliri zor ghulghula qozghawatqanda élan qilin'ghan bu maqale keng tarqalghan. Hebibulla izchi bu heqte tepsiliy melumat berdi.

Uyghur péshqedemliri we ziyaliliri bashlighan “Qara chayni bayqut qilish” herkiti tézla ijtima'iy ünümge ériship, “Kések chay” ni bazardin siqip chqarghan. Buning bilen Uyghur chay tijaritige keng meydan échilghan. Bu omumiy yüzlinish bolsa xitay hökümitini sarasimge sélip qoyghan. Shu sewebtin buning bashqa ijtima'‍iy herketlerge “Tutruq” bolup qélishidin saqlinish meqsidide tézdin bu herketke “Reddiye bérish” ke ötken. Shundaqla ablet abdurishit berqi “Gumanliq shexs” bolup royxetke élin'ghan. Hebibulla shu waqittiki ehwallarni eslep ötti.

Ene shu xil sewebler tüpeylidin ablet abdurishit berqining pasport élishi on-yigirme yilgha sozulghan iken. 2017-Yili u isra'iliyedin qaytish aldida ayali we balisining pasporti aliqachan yighiwélin'ghan bolup, abletning doktur-ashti xizmiti bilen shughullinish jeryanida ulargha chet elni körsitish arzusi üzél-késil berbat bolghan. Yene kélip abletning chet elde bolushi tüpeylidin uning a'ilisidikiler “Görüge élin'ghan” hésapta ahalilar komitétining tügimes soraqliridin xaliy bolalmighan. Bu ishlardin xewiri bolghan ablet “Wetendikilerningmu bizge éhtiyaji bar” dégen qarishida ching turghiniche, dostlirining chet elde qélish heqqidiki shunche küchlük tewsiyelirini ret qilip ürümchige qaytqan. Tiragédiye ene shundaq bashlan'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.