Әдәбият ишқидин түрмә камириғичә: кәспдашлириниң нәзәридики абләт абдурешит бәрқи (1)

Мухбиримиз әзиз
2022.07.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Әдәбият ишқидин түрмә камириғичә: кәспдашлириниң нәзәридики абләт абдурешит бәрқи (1) Тутқундики шаир шинҗаң маарип институтиниң дотсенти абләт абдурешит бәрқи әпәнди.
Photo: RFA

Лагерға қамалған уйғур зиялилиридин абдуқадир җалалидин техи тор мунбәрлиридин айрилмиған вақитлирида “чәт әлгә чиқип билим ашуруш уйғур зиялилири үчүн тепилмасниң хормисидәк әтиварлиқ” дәп язған иди. Әнә шуларниң бири “шинҗаң маарип иниститути” ниң оқутқучиси абләт абдуришит бәрқи болуп, хитайда доктурлуқ унвани алған. 2014-Йили тәқдирниң пурсәт ишиклири ечилғанда исраилийәдики хайфа (Haifa) университетиға билим ашуруш арзусида йолға чиққан. У шу вақитлардики уйғур зиялилириниң паспорт алалмаслиқтәк мүшкүлатини һәмдә өзиниң хусусий изтираплирини уйғур диярида мәсчит-мәсчитләр бойичә “һиҗрәт” һәққидики тәблиғләр һечқандақ чәклимисиз вә ашкара сөзлиниватқан, “һиҗрәт” кә атланған йүзлигән уйғур мусапирлири “оңушлуқ” һалда йүннәндики хитай чегрисидин қанунсиз һалда шәрқий җәнубий асияға паспортсиз ‍өтүп кетиватқан бир пәйттә, йәни 2013-йили үрүмчидә “тарим” тәхәллусида хитайчә йезилған “панаһлиқ” намлиқ шеиридиму ипадилигән иди:

“мән паспортсиз инсан,

Чәт әлгә чиқалмаймән,

Чиқишниң йиганә йоли оғрилиқчә меңиш,

Әмма қорқимән чегрида етилип кетимәнмикин дәп,

Пулумму йоқ төләй десәм адәм бедиклиригә бәргүдәк.”

‍Абләт абдуришит бәрқий исраилийәдә икки йиллиқ илмий тәтқиқатни тамамлиғандин кейин, өзиниң оқутқучилиқ кәспини давам қилдуруш үчүн үрүмчигә қайтқан һәмдә аридин узун өтмәй җәмийәттин ғайип болған. Униң исминиң ахириқи қетим рәсмий йосунда тилға елиниши 2017-йили 5-январ күни мәзкур мәктәпниң тәшвиқат бөлүми чиқарған уқтурушта көзгә челиқиду. Бу уқтурушта хитай һөкүмити рәсмий тәстиқлиған тәтқиқат темилири ичидә абләт абдуришит бәрқиниң “оттура асия вәзийитиниң шинҗаңдики муқимлиққа көрситидиған тәсири һәмдә буниңға мунасип тәдбирләр” темисидики тәтқиқат түри барлиқи ейтилған.

Һалбуки, 2017-йилиниң ахирида лагерға қамалған уйғур зиялилириниң тизимликидә абләт абдуришит бәрқиниң исми тилға елинди. Әмма хитай һөкүмитиниң учурға болған қаттиқ контроллуқи түпәйлидин аридин бәш йил өткәндә, йәни 2022-йили июлда андин нурғун әгри-тоқайлиқлар вә көп қетимлиқ урунушлар нәтиҗисидә абләт абдуришит бәрқиниң 13 йиллиқ қамаққа һөкүм қилинғанлиқи ахириқи йосунда дәлилләнди. Худди йүзлигән, миңлиған уйғур зиялилириға вә сәрхиллириға артилғандәк униңғиму “бөлгүнчилик” вә “хәтәрлик шәхс” дегәндәк “әйиб” ләр артилған иди.

2000-Йилларда елан қилған бир язмисида абләт өзиниң немә үчүн “бәрқий” тәхәллусини қолланғанлиқи һәққидә тохтилип: “биринчидин исмим уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси абләт абдуришит билән охшаш болғачқа гезит-журналлардики мақалилирим бир қатар уқушмаслиқларға сәвәб болди; иккинчидин, ‛бәрқий‚ тәхәллуси арқилиқ буниңдин кейинки иҗадийәт йолумда техиму зор утуқларни қолға кәлтүрүшни арзу қилдим,” дегән иди. Әмма у бәрқ урдурушни үмид қилған қилған арзу-арманлири техи әмәлгә ашмайла дәсләп лагерлиқ зәнҗири, арқидин хитай түрмисиниң қараңғу камирлири уни мәһкумлуққа сөрәп кирди. Мундақчә ейтқанда, абләтниң кейинки мәзгилләрдә хитайчә тор архиплирида тарқалған “аптономийә” мавзулуқ шеирида ейтилған реаллиқни қисмән болсиму әкс әттүрди:

“мән көрәлмәймән,

Хитайлар көргән китабларни,

Мән дейәлмәймән,

Хитайлар дегән гәпләрни,

Мән қилалмаймән,

Хитайлар қилған ишларни,

Чүнки мән шинҗаңда.”

Абләт абдуришит бәрқи әйни вақитта оқутқучилиқ қиливатқан һәмдә алиқачан хитай маарип системисиниң доктурлуқ унванини елип болған болсиму, техиму чоңқурлап билим елиш вә дуняни чүшиниш үчүн көп йиллиқ тиришчанлиқ арқилиқ ахири исраилийәдики хайфа университетиға тәтқиқат билән шуғуллинишқа кәлгән. Униң исраилийәгә келип тәтқиқатчи болушиға йеқиндин ярдәм болған профессор нимрод баранович (Dr. Nimrod Baranovitch) Бу һәқтә сөз болғанда шу вақиттики әһвални әсләп мундақ деди:

“у 2014-йили исраилийәгә кәлгән. Мән абләтни 2004-йилидин тартип биләттим вә униң билән яхши достлардин болуп кәлгән идим. У ялғуз мениң оқуғучум болупла қалмастин, йәнә он нәччә йилниң алдидин тартип өзара билишидиған достум иди. Биз 2004-йили үрүмчидә тунҗи қетим учрашқандин тартип хели йилларғичә ‍өзара алақилишип турған идуқ. Шуниң билән мән уни оқуш яки тәтқиқат үчүн бу җайға елип келишниң амалини қилип бақмақчи болдум. Дәсләп бу ишлар таза әпләшмәй абләт чәт әлгә чиқалмиди. Кейин мән униңға доктурашти тәтқиқати билән шуғуллинишқа йол көрситип, униң илтимаслирини бирликтә тәярлап чиқтуқ. Йәнә тәтқиқат пиланини йезип чиқтуқ. Шуниң билән һәммә ишлар утуқлуқ болуп, у мән билән бирликтә тәтқиқат қилишқа бу йәргә кәлди.”

Абләт абдуришит бәрқийниң еғир қамаққа һөкүм қилинғанлиқи һәққидики хәвәр радийомиз тор бетидә елан қилинғандин кейин, буни әң дәсләп һәмбәһирлигүчиләрниң бири әйни вақитта абләт билән исраилийәдә тонушқан хитай өктичи зиялилириниң бири таң дәнхоң болди. У йәнә әйни вақитта абләтниң ғайип болғанлиқи һәмдә кейинчә лагерға қамалғанлиқи һәққидики хәвәрләрни аңлиғандин кейин, буни тунҗи болуп хитай оқурмәнлири билән һәмбәһирлигән язғучи иди. У бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда “сиясий” лиқи билән әмәс, бәлки әдәбий талантибилән тонулған абләттәк бир зиялиниң бунчә еғир қисмәткә муптила болушиниң өзи бу йәрдики мәсилиниң “сиясий болуш-болмаслиқ” билән мунасивәтлик әмәсликини көрситип беридиғанлиқини тәкитлиди.

“биз әйни вақитта бир достимизниң баһанисидә тонушуп қалған. У илгири фейсбукта елан қилған бәзи язмилиримни қизиқип оқуған икән. Шуңа мени сирттин билидикән. Мәнму илгири униң тордики бир қисим әсәрлирини көргән болғачқа, достлирим маңа исраилийәгә бир уйғур шаирниң кәлгәнликини һәмдә униң әсәрлири һәққидә аңлиғанлирини ейтқандин кейин, мән буниң ашу киши икәнликини пәмлигән идим. Шуниң билән биз тонушуп қалдуқ вә тор арқилиқ параңлишип турдуқ. Қарисам, у бәк еһтиятчан болуп, көпрәк әдәбият һәққидә сөзләйтти. Мән униңдин шәрқий түркистанда болған ишлардин ‛5-июл‚ вә ‛кунмиң пойез истансисидики һуҗум‚ қатарлиқларни сориғинимда, ‍униң бәкла еһтиятчанлиқ билән җаваб бериватқанлиқини һес қилдим. У вақитта мән йолдишим билән тел авив шәһридә, абләт болса хайфа шәһридә туриватқан иди. Кейин биз бирликтә дала сәйлиси қилишта учраштуқ вә ‍узун параңлаштуқ. Әмма у вақитта униң лагерға яки түрмигә кетип қалидиғанлиқини билмигән болғачқа бәк диққәт қилип кәтмигән болсам керәк, шу вақитта немиләр тоғрисида сөзләшкиним бәк ядимда қалмапту. Әмма асаслиқи биз шеирийәт вә әдәбият һәққидә көпрәк сөһбәтләшкән идуқ.”

Абләтниң хайфа университетидики тәтқиқатлириға йетәкчилик қилған профессор нимрод мушундақ бир талант игиси муптила болған қисмәттин бәкла өкүниду. У бу һәқтә сөз болғанда өзи алаһидә диққәт қилған бир нуқта абләтниң көп қирлиқ таланти вә өгинишкә болған һерисмәнлики икәнликини әскәртти: “мениңчә, униң миҗәзини вә шәхсийитини бәкму кәң тәрәплимә характергә игә иди, дейиш мумкин. У йәнә наһайити билимлик иди. Бәк көп саһәдин хелила чоңқур дәриҗидә хәвәрдар иди. Униң вуҗудидики билимләрниң көплүкидин бәзидә уни енсиклопедийәгә охшатқум келип қалиду. Чүнки униң шунчә көп учурлардин вә билимләрдин хәвәрдар болуши һәмдә аҗайип күчлүк әстә сақлаш иқтидари мени бәкла һәйран қалдурған. У нурғун саһәгә қизиқидиған болуп, һәрқачан тиним тапмай өгинәтти. Көплигән ‛билимлик‚ кишиләргә охшаш у өз билимини көз-көз қилип ватилдап йүрмәйтти. Униң ағзи очуқ болмиған билән көзи вә қулиқи һәрқачан очуқ иди, қачан бир йеңи билимни байқиса уни дәрһал өгинишкә, тәһлил қилишқа һәмдә өзләштүрүшкә тиришип бақатти. Әң аддийси исраилийәгә кәлгәндин кейин исраилийәниң сияси вә иҗтимаий мәсилилириниму яхши көзәткән вә өгәнгән иди. Логикилиқ һалда мәсилиләргә тәнқид вә тәһлилни баравәр тәдбиқлашни яхши биләтти. Техиму муһими у яхши бир тәтқиқатчи болупла қалмастин йәнә яхши бир шаир иди. Бундақ адәмләр адәттә бәк көп әмәс. Бу бәлким униң характеридики әң муһим бир нуқта болса керәк.”

Таң дәнхоңниң байқишичә, абләт исраилийәдики тәтқиқатини тамам қилғандин кейин, чәт әлдә қелип қелишни пилан қилип чәт әлгә чиқмиған. Әксичә қайтип кетишкә тәйярлиқ қиливатқанлиқи ‍үчүн у бәзи темиларда вә мәсилиләрдә еһтиятчан болған. Әмма униң бу хилдики еһтиятчанлиқи ақивәт униң бихәтәрликигә һечқандақ кепил болалмиған. Уни техиму һәйран қалдурған бир нуқта 2012-йили ши җинпиң хитайдики әң алий рәһбәрлик орниға чиққандин кейин пәйда болған “сиясий фантазийә” ләргә абләтниң саддиларчә ишәнгәнлики болған. Шу вақитларда хитай ичи-тешида ши җинпиңниң дадиси ши җоңшүнниң 1989-йилидики тйәнәнмен қирғинчилиқиға қәти қарши турғанлиқи һәмдә шу сәвәбтин дең шявпиң башчилиқидики әмәлдарлар қатлими билән зиддийәтлишип қалғанлиқи һәққидә охшимиған коча париңи әвҗ алған. Буниң билән бәзиләр “ши җинпиң әмди дадисиниң изидин меңип хитайда аләмшумул өзгиришләрни пәйда қилиду” дәп ойлиған вә буниңға ишәнгән.

Таң дәнхоң бу һәқтә сөз болғанда бу һәқтики бәзи тәпсилатлар тоғрисида тохтилип өтти: “әйни вақитта мән униң ши җинпиң һәққидики фантазийәләргә ишәнгәнликини көрүп һәйран қалған идим. Қарисам у бәк садда вә сиясий мәсилиләрни унчә чоңқур ойлап кәтмәйдиғандәк билингән иди. Йәнә бир яқтин у шу вақитларда хели көп кишиләр ишинип қалған ши җинпиң барлиқ һоқуқни қолға мәркәзләштүргәндин кейин хитайда демократийәни әмәлгә ашуридиғанлиқи һәққидики әпсаниләрни бирнәччә йилдила реаллиққа айлиниду, дәп ойлап қалғандәк қилатти. Ши җинпиң әйни вақитта икки йүз йиллиқ пиланниң гепини қилған болуп, биз буниң немидин дерәк беридиғанлиқини һазир көрүватимиз. Йолдишимму шу вақитта бу гәпләрни аңлап күлүп кәткән иди. Есимдә қелишичә, абләт өзиниң бир қисим хитай әдиблиригә, җүмлидин мениң пәқәтла хошам йоқ болған чин хуй қатарлиқ язғучи-шаирларға қайил икәнликини ейтқан иди. Мән шәрқий түркистанда мустәқиллиқни әмәлгә ашурушни тоғра чүшинидиғанлиқимни вә буниң зөрүр икәнлики һәққидә пикирләр барлиқини ейтқинимда, у сүкүт қилғандәк қилған. У бәлким мәндин еһтият қилған болса керәк. Мән бир өктичи язғучи болғанлиқим үчүн хитай компартийәси мени чиш-тирниқиғичә өч көриду. Шуңлашқимикин, абләт һәтта өзиниң мән билән учрашқанлиқини башқиларниң билип қелишини халимиған иди.”

Дәрвәқә, абләт абдуришит бәрқи хайфа университетидики тәтқиқати түгигәндин кейин удул үрүмчигә қайтқан һәмдә өзиниң илим тәһсил қилиш сәпиридә өгәнгәнлирини юртидикиләргә йәткүзүшкә алдириған. Әмма кейинки ишлар пүтүнләй ойлимиған йәрдин чиққан.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.