«Җәнубий германийә гезити»: хитай уйғурларни иккинчи дәриҗилик пуқраға айландурмақчи

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-07-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур мәсилиси бойичә хәлқараға тонулған мутәхәссис адран зенз әпәнди җаза лагерлири тоғрисида доклат бәрмәктә. 2018-Йили 18-сентәбир, җәнвә.
Уйғур мәсилиси бойичә хәлқараға тонулған мутәхәссис адран зенз әпәнди җаза лагерлири тоғрисида доклат бәрмәктә. 2018-Йили 18-сентәбир, җәнвә.
RFA/Ekrem

«Җәнубий германийә гезити» дә уйғур мәсилиси бойичә хәлқараға тонулған мутәхәссис адран зенз билән җаза лагерлири тоғрисида өткүзүлгән бир сөһбәт мақалиси елан қилинди.

3-Июл германийәдики мәшһур ахбарат васитилиридин бири болған «җәнубий германийә гезити» дә «хитай уйғурларни иккинчи дәриҗилик пуқраға айландурмақчи» сәрләвһәлик зор һәҗимлик бир мақалә елан қилинди.

Мақалиниң баш қисмиға «хитай һакимийити йеқиндин буян пуқраларға болған назарәт көлимини зор дәриҗидә кеңәйтти, болупму шинҗаңдики уйғурларға болған назарәтни мислисиз дәриҗидә күчәйтти. Шинҗаң мәсилиси бойичә мутәхәссис адран зенз бейҗиңниң хитайдики аз санлиқ милләтләргә немә үчүн қаттиқ зәрбә беридиғанлиқини чүшәндүрди,» дәп йезилған.

Мәлум болушичә, адран зенз уйғурларниң нәзиридә «җаза лагерлири мутәхәссиси» дәп қариливатқан германийәлик тәтқиқатчидур. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати 2018-йили 8-айда ирқий айримичилиққа қарши туруш комитетиниң 96-нөвәтлик йиғинида бир милйондин артуқ уйғурниң җаза лагерлириға қамалғанлиқини елан қилғандин кейин, адран зензниң дуня уйғур қурултийи билән болған алақиси күчәйгән. У явропа парламентида, б д т ниң җәнвәдики баш штабида, америкада, германийә парламентида һәмдә җаза лагерлири тоғрисида чақирилған түрлүк хәлқаралиқ йиғинларда доклатлар тәқдим қилип тонулған. У хитай һөкүмәт органлириниң түрлүк мәлуматлириға вә сүний һәмраһ сүрәтлиригә асасән анализлар елип берип, уйғур диярида 1300 гә қәдәр җаза лагери барлиқини, бәзи җаза лагерлириға 120 миңдин артуқ адәмниң қамалғанлиқини, лагерларға қамалған уйғур тутқунлар саниниң уйғурларниң омумий нопусниң 10 пирсәнтидин 30 пирсәнтигичә болған қисмини игиләйдиғанлиқини илгири сүрүп кәлгән бир киши.

«Хитай уйғурларни иккинчи дәриҗилик пуқраға айландурмақчи» намлиқ мақалиниң изаһат қисмида германийәниң стутгарт шәһиридин болған мустәқил тәтқиқатчи адран зензниң хитайниң аз санлиқ милләтләр сиясити бойичә мутәхәссис икәнлики, униң хитай һөкүмәт органлириниң һөҗҗәтлирини анализ қилидиғанлиқи, дуня бойичә алдинқи қатардики шинҗаң мутәхәссислиридин бири санилидиғанлиқи вә униң «хитайниң сиясити чоқум мәғлуп болиду» дәп қарайдиғанлиқи әскәртилгән.

Адран зенз хитайниң немә үчүн җаза лагерлирини тәсис қилип уйғурлар үстидин бу қәдәр қаттиқ бастуруш елип баридиғанлиқи тоғрисида тохталғанда сөзини «хитай һакимийитиниң 2017-йилидин илгирила идийәдә, етиқадта, сөз-һәрикәттә һөкүмәтниң көзигә сиғмиған кишиләрни қайтидин тәрбийәләш үчүн җаза лагерлирини қурушқа башлиғанлиқи, 2017-йилидин башлап гоя вирусқа қарши мудапиә характерлик зор долқун қозғап, бу инсанларға ваксина урушқа башлиғанлиқи, уйғурлар нопусиниң 10 пирсәнттин 30 пирсәнткичә болған қисминиң ‹ашқун идеологийә вируси билән юқумланғанлиқи' сәвәблик лагерларға қамалғанлиқи, әмәлийәттә хитайниң нәзәридә бир пүтүн милләтниң бу вирусқа қарши мудапийә тәдбириниң нишаниға айланғанлиқи һәмдә қайта тәрбийәләш арқилиқ түзитилмәкчи болғанлиқи» билән башлайду.

У лагерларға қамалған уйғурларниң һаяти үстидә тохталғанда «худди мав зедоң дәвридикигә охшаш кишиләрниң өз-өзини тәнқид қилидиғанлиқи, хитай коммунистик партийәсиниң үзүндилирини ядлайдиғанлиқи, әгәр хитайчә өгинәлмисә яки коммунистик партийәни қайил қилғудәк дәриҗидә мәдһийәлийәлмисә җазаға учрайдиғанлиқи, инсанлар өз диниға әмәс, компартийәгә етиқад қилиш, миллий кимликини инкар қилип хитай мәдәнийитини қобул қилиш билән мәшғул болидиғанлиқи» ни тилға алиду.

Д у қ тәтқиқат мәркизиниң мудири әнвәр әһмәт әпәнди бу һәқтә тохталғанда «җәнубий германийә гезити» ниң бу мақалә арқилиқ уйғур дияри вәзийитини германийә пуқралириға йәниму илгирилигән һалда тонутқанлиқини тәкитлиди.

Адран зенз мәзкур сөһбәт мақалисидә мундақ дәйду: «уйғурларда мустәқиллиқ арзуси вә ашқун идийәниң мәвҗутлуқи реяллиқ. Әмма бу һәргизму бейҗиң тәсвирләватқандәк дәриҗидә әмәс. Уйғурлар хитайдин түптин пәрқлинидиған мәркизи асияға тәвә йүксәк мәдәнийәткә игә бир хәлқ. Бу хәлқ бейҗиңниң муқамиға уссул ойнашни халимайду. Улар тибәтләргә охшаш өзигә хас мәдәнийәт һәм мустәқил идеологийә билән яшашни арзу қилиду. Әмма хитайда уйғурлар иккинчи дәриҗилик пуқра муамилисигә учрайду. Бу нурғун кишиләрни интайин азаблайду.»

Адран зенз хитайниң динға қарши күрәшлири тоғрисида тохталғанда хитайда кишиләрниң инсаний алаһидиликлиригә қариғанда һоқуқ күчиниң һәрқачан ғалип икәнлики, хитай компартийәсигә әза хели көп хитайларниң алдинқи йиллири динға етиқад қилишқа башлиғанлиқи, буниң компартийәниң ички қисмида бөлүнүш пәйда қилғанлиқини тилға алиду. У ши җинпиңниң партийәниң тизгинидин айрилип қалмаслиқ, һакимийәтни сақлап қелиш үчүн җиддий тәдбир еливатқанлиқи, худди император нероға охшаш, инсанлар алди билән маңа сәҗдә қилиши, андин өзлириниң худалириға етиқад қилиши керәк, дәватқанлиқи, партийәни сөйүш, партийәгә әгишиш, партийәгә бойсунушниң хитайниң дини икәнликини баян қилиду.

«Шәрқий түркистан өлималар бирлики» ниң муавин рәиси турғунҗан алавуден әпәнди бу һәқтә тохталғанда хитай һакимийитиниң динға болған дүшмәнликиниң әзәлдин мәвҗутлуқини, бүгүнки күндә бу мәвқәсини техиму бәкрәк ашкарилиғанлиқини тилға алди.

«Хитай уйғурларни иккинчи дәриҗилик пуқраға айландурмақчи» намлиқ бу мақалида адриан зенз йәнә уйғур дияридики назарәт системилири тоғрисида тохтилиду. У сөзидә уйғур елидә назарәт астиға елинмиған һечйәр вә һечким қалмиғанлиқини, кишиләрниң йүрүш-туруш, гәп-сөз, һәтта ой-хияллириниңму назарәт астида икәнликини, һакимийәтниң дигитал назарәтни омумлаштуруштин сирт, районға йөткәватқан сақчи қисимлири саниниңму зор дәриҗидә ешиватқанлиқини, уйғур дияриға йеқинлашқан чәтәлликләрниңму чеградила назарәт астиға елинип болидиғанлиқини баян қилиду.

Җаза лагерлири тоғрисида тохталған адриан зенз хитайниң йеқиндин буян бирқанчә тәрбийәләш мәркизини қуруп чиққанлиқини, чәтәлдин тәкшүрүшкә кәлгәнләргә бу җайларни көрситип, «уйғур диярида җаза лагерлири әмәс, бәлки мушундақ тәрбийәләш мәркәзлири бар,» дәп көз боямчилиқ қиливатқанлиқини, хитай һакимийитиниң җаза лагерлири сияситини пат арида өзгәртиш нийитиниң йоқлуқини, чүнки уйғурларни «йеңи йипәк йоли» үчүн әң зор хәвп дәп қарайдиғанлиқини тәкитләйду.

У сөзиниң ахирида хитайниң уйғурларниң қәлбидики етиқад түврүкини җаза лагерлири арқилиқ сундуруштин башқа таллаш йоли йоқлуқини, уйғурларниң хитайға қарши күрәшлиригә мәнбә болуватқан йүрикидики бирдин-бир күчниң дәл шу етиқад икәнликини, әмма етиқадқа қарши һәрқандақ күрәшниң ахирқи һесабта нәтиҗисиз болуп чиқидиғанлиқини тарихниң испатлиғанлиқини әскәртиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт