Хитай һөкүмити тәтқиқатчи адриян зенз вә ASPI үстидин әрз қилмақчикән

Мухбиримиз җәвлан
2020-07-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң директори алим сейтоф әпәнди тәтқиқатчи адрян зенз әпәндимни зиярәт қиливатқан көрүнүш.  2019-Йили 8-ноябир, вашингтон.
Әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң директори алим сейтоф әпәнди тәтқиқатчи адрян зенз әпәндимни зиярәт қиливатқан көрүнүш. 2019-Йили 8-ноябир, вашингтон.
Photo: RFA

Хитайниң хәлқара тәшвиқат қорали болған «йәр шари вақит гезити» ниң бу йил 8-июл елан қилған мақалисидә ашкарилинишичә, хитай һөкүмити тәтқиқатчи адриян зенз вә ASPI (австралийә истратегийә сиясәт тәтқиқати институти) үстидин хәлқара сотқа әрз сунушни ойлишиветипту.

«Хитай өсәк сөз тарқатқучи тәтқиқатчилар билән әқил амбирини төһмәт қилиш җинайити билән сотқа тартишни ойлашмақта» намлиқ бу мақалидә тәтқичатчи адриян зенз сәлбий сүпәтләр билән тонуштурулған, андин униң «американиң йөлиши билән намсиз тәтқиқатчидин бирла өрләп ‹шинҗаң тәтқиқатчиси' болуп қалғанлиқи, хитай һөкүмити үстидин хата учур тарқитиш билән шуғулланғанлиқи, лагерлар мәсилиси тоғрилиқ хитайға төһмәт қилғанлиқи, түркийәдики ‹истиқлал' телевизийисиниң хәвиригә асасән ялған мәлуматларни бәргәнлики» әйбләнгән.

Мақалидә йәнә австралийә истратегийә тәтқиқати институтиму хитайға қарши һәрикәт қилди дәп әйбләнгән болуп, «бу тәтқиқат орни ‹хитай тәһдити' нәзәрийисини тарқитиш биләнла шуғуллиниватиду, шинҗаңға аит бир мунчә ялған доклатларни тәйярлиди,» дегәнләр сәвәб қилип көрситилгән.

Мақалиниң ахирида мундақ дейилгән: «йеқинқи йиллардин буян, адриян зенз билән австралийә истратегийә тәтқиқати институти шинҗаң мәсилиси вә корона вируси тоғрилиқ аталмиш тәтқиқат нәтиҗиси вә доклатларни елан қилип, хитайни тохтимай әйбләш билән болуп кәлди. Улар бәзи таратқулар вә хитайға қарши сиясәтвазлар билән бирлишип, ялған учур тарқитиш бәлбеғи шәкилләндүрди. Улар мустәқил тәтқиқатчи вә әқил амбири тониға оринивелип, хитайға мунасивәтлик ялғанларни ойдуруп, америка вә австралийәдики хитайға қарши күчләрниң қончиқи вә сиясий калтикигә айлинип қалди».

Мухбиримиз бу мақалә тоғрулуқ доктор адриян зениз билән сөһбәт өткүзди. Адриян зениз хитайниң илгириму өзини қарилап ақтуралмиғанлиқини, бу қетим қанун билән тәһдит селиш арқилиқ өзини чәкләш вә башқа тәтқиқатчилардин айриветиш қәстидә болуватқанлиқини, әмма буниңға қаримай уйғурлар мәсилиси һәққидики тәтқиқатини давамлаштуридиғанлиқини билдүрди. Төвәндә мухбиримизниң доктор адриян зениз билән елип барған сөһбитини диққитиңларға сунимиз. 

Мухбир: «йәр шари вақит гезити» дин хитайниң үстиңиздин әрз қилмақчи болғанлиқи һәққидики мақалини көргәндә қандақ тәсиратта болдиңиз? 

Адриян зенз: дәсләптә һәйран қалдим, шундақла уларниң илгири синап баққан ишлириниң ақмайватқанлиқини вә бу күрәштә мәғлуб болуватқанлиқини һес қилдим. Йеқинда мән туғут чәкләш һәққидики тәтқиқатимда буни «ирқий йоқитиш» дәп ашкара елан қилдим. «Вашингтон почтиси» гезитиму баш мақалә елан қилип, хитайда өткүзүлмәкчи болған 2022-йиллиқ олимпик мусабиқисини әмәлдин қалдуруш һәққидә тәклип бәрди. Буниң хитайға болған тәсири хели еғир, шуңа улар бу бесим астида мушу ишқа урунуватамдикин дәймән. 

Мухбир: хитайниң бу ишни давамлаштуруп, үстиңиздин әрз қилип қелишидин әнсирәмсиз? 

Адриян зенз: мән бу ишниң немидин дерәк беридиғанлиқиға қараватимән. Улар растинла үстүмдин әрз қилип қалса буниң бәзи нәқ пайдилириму бар, әлвәттә. Мәсилән, бу арқилиқ уйғурлар мәсилиси җамаәткә техиму ашкара болиду. Мәнчә, бу ишниң кәйнидә уларни ичкириләп дәва қилишқа үндәйдиған омумиййүзлүк бир бесим вә тәһдит мәвҗут, шуңа бу иш қанунлуқ усул билән ахирлишамду-йоқ, буни билмәймән. 

Мухбир: сизниңчә, хитай сизни қорқутуш вә қарилаш арқилиқ хәлқара җамаәтни сизниң хитайниң у райондики зулумиға даир әмәлий тәтқиқатиңиз вә садайиңизға әмди диққәт қилмаслиққа үндимәкчиму? 

Адриян зенз: улар илгириму мени қарилап нәтиҗә қазиналмиған, шуңа мәнчә бу қетим асасән мени қорқутуп бақмақчи, бәлким маңа тәһдит селиш арқилиқ башқиларғиму тәһдит селип, мән билән һәмкарлишишитин тосмақчи. Бу бәлким мени йетим қалдуруш тактикиси болса керәк. 

Мухбир: сизниңчә, хитай сизни йетим қалдуруш вә сиздәк башқа тәтқиқатчиларни қорқутуш арқилиқ мәқситигә йетәләмду? 

Адриян зенз: бу башқиларниң әхлақ қиммәт қаришиға, өзини тәһдиткә учридим дәп қараш-қаримаслиқиға бағлиқ. Көплигән сиясәтчиләр сүкүттә турувалиду, еһтият қилиду, әмма таратқулар бу һәқтә тохтимай хәвәр бериду, мән йәнила пүтүн күчүм билән тәтқиқатимни давамлаштуримән. 

Мухбир: хитай һөкүмити сизни у җайда болуватқан һәқиқий ишларни әмәс, ялған-явдақларни тарқитиду, дәпту. 

Адриян зенз: улар көп қетим мушундақ дәп беқип ақтуралмиди. Шуңа һазир қанундин пайдилинимиз дәп йүриду. Бу бир хил бесим вә қорқутуш тактикисидур. 

Мухбир: ениқки, бу «йәр шари вақит гезити» ниң тунҗи қетим мақалә елан қилип, исимиңизни атап туруп һуҗум қилиши әмәс. Өткәндиму сизни америка мәркизий ахбарат идариси үчүн ишләйду дәп әйблигән һәм қарилиған. Сиз бу тактикини ақмайду дәп қарайсиз. Шуңа улар бу қетим үстиңиздин әрз қилишни ойлишиватиду, шундақму? 

Адриян зенз: шундақ, улар ғайәт зор бесим астида қалди һәмдә бу бесимни чоңайтишқа уруниватиду. 

Мухбир: бу мақалидә хитай пәқәт әрз қилишни ойлишиватимиз дәпту. Әмма хитай сот мәһкимисигиму яки ғәрб сот мәһкимилиригиму, нәгә әрз қилидиғанлиқи һәққидә техи гәп йоқ. Сизниңчә хитай бу арқилиқ сизгә һәйвә қиливатамду? 

Адриян зенз: шундақ, бу бәлким қуруқ тәһдит. Әмма улар әрз қилишқа урунуп беқишиму мумкин. Чүнки мән бу алаһидә мәсилидә башқа органларға, йәни хитай тилға алған ASPI (австралийә истратегийә вә сиясәт тәтқиқати институти) ға баққанда, хитай үчүн техиму чоң тәһдиткә айлинип қалдим дәп ойлаймән. 

Мухбир: бәзиләр «хитай силәрни әрз қилмақчи болса, демәк силәр тоғра ишларни қилған» дейишиватиду! ? 

Адриян зенз: шундақ, көплигән кишиләр мушундақ деди. Тоғра ишларни қилсиңиз хитайниң һуҗум нишаниға айлинисиз. 

Доктор Адриян Зениз уйғурлар мәсилиси тоғрилиқ тәтқиқатида көзгә көрүнгән, хәлқарада бирдәк етирап қилишқа еришкән нопузлуқ тәтқиқатчи болуп, 2017-йилдин буян лагерларға қамалған уйғурларниң 1 милйон 800 миңдин ашидиғанлиқини хуласиләп чиққан һәмдә йеқинда хитайниң уйғур аяллирини туғмас қиливетиш җинайитини хәлқараға һөҗҗәтлик һалда ашкарилап, уйғурларға йүгүзүливатқан ирқий қирғинчилиқ җинайитини дәлилләшкә йол ачқаниди. Австралийә истратегийә вә сиясәт тәтқиқат институти болса бу йилниң бешида лагер вә лагер сиртидики уйғурларни қул ишчи қилиш мәсилисини тәкшүрүп дәлиллигән вә буниңға четишлиқи болған 80 ширкәтни ениқлап чиққаниди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт