Afghanistandiki Uyghurlar: “Bizni tashlap qoymanglar!”

Muxbirimiz gülchéhre
2021.08.23
Afghanistandiki Uyghurlar: “Bizni tashlap qoymanglar!” Talibanlarning kochidin ötken mashinilarni tekshürüwatqan körünüsh. 2021-Yili 16-awghust, kabul, afghanistan.
REUTERS

Bir heptidin buyan radiymiz afghanistandin igiligen uchurlargha qarighanda, afghanistanda yashawatqan Uyghurlar heqiqetenmu intayin endishilik künlerni béshidin kechürmekte iken.

Kabuldiki melum bir chong bazarning yénida afghan éri bilen yashawatqinigha 10 yildin ashqan bir Uyghur ayal radiyomiz ziyaritini qobul qilip, özining ilgiri talibanlarning ayallargha qandaq mu'amile qilghanlirini öz közi bilen körgenliki'ini, shuning üchün talibanlardin qorqidighanliqini, bolupmu talibanlar kabulni ishghal qilghandin buyanqi birqanche künde yüz bériwatqan kirizislardin küchlük endishde hés qiliwatqanliqini bildürdi.

Afghanistandiki Uyghurlar nöwette özlirining talibanlar teripidin xitaygha ötküzüp bérilishidin qattiq endishe qilmaqta iken. Nam-sheripini ashkarilashni xalimighan bu bu Uyghur ayal: “Eger talibanlar afghanistanda hakimiyetni teltöküs qoligha alsa, eng awwal bizge oxshash ‛xitayliq küchmen‚ dep belge qoyulghan Uyghurlarning hayati xewpke uchraydu. Biz heqiqetenmu qutquzushqa muhtaj!” dédi.

“Byline Times” tori 23-awghust maqale élan qilip, kabulning talibanlarning qoligha chüshüp kétishi kabuldiki qiz-ayallar, diniy az sanliqlar, zhurnalistlar, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we aldinqi nöwetlik afghanistan hökümiti yaki amérika rehberlikidiki qisimlarda ishligen kishiler üchün mewjut krizis bolupla qalmay, belki yene afghanistandiki Uyghur a'ililiri üchünmu mewjut krizis ikenlikidin agahalandurghan.

Maqalide afghanistanliq bir Uyghur ayalning merkizi washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining ziyaritini qobul qilip: “Eger birersi ishikimni chekse, men xitay hökümiti bizni tutup élip kétish üchün keldi, depla oylaymen,” dégen sözi neqil keltürülgen.

Maqalide aldinqi nöwetlik afghanistan hökümitining afghanistanda “Sherqiy türkistan islam herikiti” din ibaret saxta térorluq teshkilati qurush üchün xitaydin ewetilgen 10neper jasusini qolgha alghanliqi tilgha élin'ghan.

Maqalide tilgha élinishiche, hazir afghanistanda texminen 2000 etrapida Uyghur yashaydiken. Halbuki, ularning köpinchisi bu dölette uzun yil turghanlar, hetta nurghunliri afghanistan puqraliqigha ötkenler bolushigha qarimay, ularning resmiy kimlik höjjetliride ularning “Xitay köchmenliri” ikenliki eskertilgen iken. Buning özi talibanlarning béyjinggha yaxshi körünüsh üchün Uyghurlarni kozér ornida qollinidighanliqidin bisharet béridiken.

Afghanistandiki Uyghurlarning ehwali heqqidiki küpligen analizlarda talibanlarning afghanistandiki Uyghur ahalilirini atalmish “Sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilati bilen munasiwiti bar dep yalghandin eyiblep, ularni xitaygha ötküzüp bérish arqiliq, xitay bilen “Térorluqqa qarshi turush” we “Bixeterlik” ke munasiwetlik ishlarda hemkarlishishni xalaydighanliqini bildürüshi mumkinliki ilgiri sürülgen. Del mushu sewebtin, Uyghur kishilik hoquq qurulushi yéqinda xitay hökümitining chet ellerge sozulghan “Qara qolliri” ning muhajirettiki Uyghurlarni, bolupmu iqtisadiy jehette xitay hökümitige tayinip qéliwatqan ajiz döletlerdiki Uyghurlarni “Ow nishani” qiliwatqanliqi heqqide yéqinda “Amu deryasi jem'iyiti” bilen birliship “Asmanda tor, yerde qapqan: xitayning pakistandiki Uyghurlarni tutqun qilishi” serlewhilik doklat élan qilghan idi.

Doklatining aptori bradléy jardin “90-Yillarning axirida, talibanlar xitayning telipige bina'en bir türküm Uyghurlarni chégradin qoghlap chiqarghan idi. . . Talibanlar Uyghurlarni xitay bilen bolghan munasiwetni kücheytishning yoli qilip, afghanistanning urush malimanchiliqigha éhtiyajliq mebleghke érishishi mumkin,” dep körsetken

Ata-anisi 1960-yillarda afghanistan'gha köchmen bolup kelgen, özi afghanistanda tughulup, afghanistanda baliliri bilen bille yashaydighan muhemmet isimlik bir Uyghur kishi radiyomizgha melumat bérip, kabulda 80 dek Uyghur a'ilining yashaydighanliqini bildürdi. U kabuldiki Uyghurlarning hemmisining dégüdek sarasim we qorqunuch ichide kün ötküziwatqanliqini, özining ulargha wakaliten dunyagha: “Bizni tashlap qoymanglar!” dep muraji'et qilidighanliqini bildürdi.

Uning déyishiche, hazirqi weziyette kabul ayrodromigha bérish turmaq, hetta kochigha chiqishmu intayin xeterlik iken. U buningdin ikki kün awwal balilirigha nan alghili kochigha chiqqinida, taliban esklerliridin tayaq yégen we aran qutulup öyige qaytip kireligen iken.

U yene mundaq dédi: “Anglishimche, talibanlar 31-awghustqiche ayropilanlarning uchushigha ruxset qilidiken. Qazaqistan qazaqlarni, özbékistan özbeklerni, türkiye we bashqa döletlermu özlirining puqralirini qutquzup élip ketmekte. Biz Uyghurlar ige-chaqisiz qalduq. Hazir talibanlargha pul kérek, ular pul üchün hemmini qilidu, biznimu satidu. Eger afghanistan hökümetsiz turuwatqan mushu bir qanche kün ichide bizge ige chiqidighan birer dölet yaki hökümet bolmisa, biz xeterlik ehwalda qalimiz, bizni tashlap qoymanglar, xitay élip kétishtin burun, bizni qutquzuwélinglar! . . .”

Yéqinqi mezgillerdin buyan afghanistandiki Uyghurlarning pakstan'gha yaki bashqa jaylargha kétishi üchün yol izdep kéliwatqan pakistandiki “Omer Uyghur wexpi” ning mes'uli ömer ependi ziyaritimizni qobul qilip, gerche hazirghiche 20 a'ile Uyghur afghanistandin pakstan'gha bixeter kéleligen bolsimu, emma ularning pakstanda bixeter turalishining bir mesile ikenlikini bildürdi.

Buningdin ikki yil awwal afghanistandin türkiyege qéchip kéliwalghan abdul'eziz, afghanistanda Uyghurlarni yéngi bir tehditlerning kütüp turuwatqanliqini bildürdi. U hazir özining afghanistanning mazari sherif shehiride yashawatqan 2 taghisi bilen ularning a'ilisidin qattiq endishe qiliwatqanliqini, taghiliridin talibanlarning hazir a'ililerge kirip qiz-ayallarni bulap élip kétiwatqanliqini anglighanliqini, shu sewebtin taghilirining qizliridin bekmu ensirewatqanliqini bildürdi.

Xewerlerde körsitilishiche, 2001-yildiki “11-Sintebir weqesi” din kéyin, amérika talibanni aghdurup tashlash üchün xitayning qollishigha muhtaj bolghan. Shu sewebtin amérika atalmish “Sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilatini “Térrorluq teshkilatlar tizimliki” ge kirgüzgen, emma amérika ötken yili 10-ayda bu teshkilatning mewjut emeslikini élan qilip, uni “Térrorluq teshkilatlar tizimliki” din chiqirip tashlighanidi. Emma xitay buninggha naraziliq bildürüp kelgen hemde bu teshkilatni yoqtin bar qilishqa urunup kelgen idi. Analizchilarning qarishiche, xitayning bundaq qilishtiki meqsiti Uyghurlarni térrorluqqa baghlap dawamliq basturush we irqiy qirghinchiliq yürgüzüshke seweb körsitish iken.

Énqsiz melumatlargha qarighanda, kabulda hazir yüzge yéqin Uyghur a'ilisi bar iken. Afghanistanning bashqa wilayetliride yashawatqan Uyghurlarni qoshqanda hazir afghanistanda texminen 2 mingche Uyghurning yashawatqanliqi melum. Afghanistanning hazirqi murekkep weziyitide afghanistandiki Uyghurlarning éniqsiz teqdiri pütün dunyadiki Uyghur jama'etchilikini qattiq endishilendürmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.