Афғанистандики уйғурлар: кочиға чиқсақ тирик өйгә қайтип келәләмдуқ? билмәймиз

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021.08.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Хитай билән талибанниң бу қетимлиқ учришиши уйғурлар үчүн немидин дерәк бериду?
Yettesu

Кабулдики хамид карзай айродромидин 14-авғусттин башлап америка әскәрлири вә елип чиқип кетишкә моһтаҗ кишиләр күнигә нәччә он айропилан арқилиқ афғанистандин йөткилишкә башлиғаниди.

Америка мәтбуатлири вә башқа хәлқаралиқ ахбарат васитилириниң кабулдин тарқитиватқан хәвәрлиригә қариғанда, ахирқи чекиндүрүш нөвәтчи айропилани 30-авғуст дүшәнбә күни кабулдин айрилғанға қәдәр 123миңдин артуқ мусапир тошуп кетилгән.

Хәвәрләрдә кабул айродроми талибанларниң контроллуқиға өткән бүгүнки тарихий күн, афғанистандики талибанлардин үркүгән мусапирларниң таллаш һоқуқиниң түгигәнликидин дерәк беридикән.

Лекин афғанистанда талибан вә хитайниң қошлап тәһдитидә туруватқан нәччә йүзлигән уйғур аилисиниң барлиқи вә уларниң вәзийитиниң йәнила җиддий бир диққәт қозғимиғанлиқи мәлум болмақта.

Радийомиз игилигән мәлуматлардин, талибанлар афғанистанни игилигәндин буянқи икки һәптә җәрянида, афғанистандики уйғурларниң өзлирини афғанистандин америка вә башқа хәлқаралиқ органларниң елип кетишини кечә-күндүз үмид қиливатқанлиқи мәлум иди.

Дүшәнбә кәч афғанистандин зияритимизни қобул қилған мәмәт әпәнди, әмди кишиләрниң кабул айродромиға киришигә рухсәт қилинмайдиғанлиқи уқтурулғандин кейин бу йәрдики уйғурларниң үмидсизликкә патқанлиқини билдүрди. Униң ейтишичә, гәрчә бу уйғур аилилириниң афғанистанда яшаватқиниға йерим әсирдин ашқан болсиму, улар афғанистан гираждани турупму йәнила кимлик яки паспортлириға хитайдин кәлгәнлики һәққидә бәлгә қоюлған болғачқа талибанлар тәрипидин уйғур икәнлики байқилип қалған тәқдирдә тутуп хитайға қайтурулуштин һәтта еғир җазаға учраштин әнсирәп өйидә йошурунуп талаға чиқалмай олтурмақтикән.

“өйдин чиқмай олтуруп йәйдиған нәрсилиримизму түгәп қалди, әмма нан алғили талаға чиқсақ, йәнә тирик қайтип келәләмдуқ, буни бир немә демәк тәс” дәйду бихәтәрликидин тәшвишлиниватқан мәмәт әпәнди.

Мәмәт әпәндиниң баян қилишичә, афғанистандики уйғурлар йәнила талибанларниң пуқраларға чеқилмайдиғанлиқи, паспорт вә башқа дөләтләргә визиси барларниң чиқип кетишигә рухсәт қилидиғанлиқини аңлап йәнила бир йол чиқишидин үмидлиниватқан болсиму әмма, һазирниң өзидә бихәтәрликидин әндишилинип кочиға чиқалмиған бир һалда, уларниң чегра атлап йеқин әтраптики дөләтләргә чиқалишиму тәс икән.

Афғанистанға ата-аниси билән 1970-йилларда кичик вақтида көчүп кәлгән һазир бала вә нәврилири билән өз өйидә талағиму чиқишқа петиналмайватқан йәнә бир уйғур аял, өзиниң 40 йиллиқ мусапирлиқ һаятиниң афғанистандики уруш ичидә өткәнликини, балилириниң болсиму нәдила болмисун нормал вә тинч яшаштин бәһримән болуп бақсикән дәп, афғанистандин кетишни үмид қиливатқанлиқини, әмма кимдин ярдәм сорашни билмәйватқанлиқини ейтти.

Гәрчә талибанлар ахбаратларға: “америка мәғлуп болди вә миллитимизгә вакалитән биз дуняниң башқа җайлири билән яхши мунасивәт орнитишни халаймиз” дәп җакарлиған вә йәнә афғанистан пуқралириға қарита “биз, әркинликимиз, мустәқиллиқимиз вә ислам қиммәт қаришимизни қоғдаймиз” дәп вәдә бәргән болсиму, әмма униң йәнә бир тәрәптин хитай билән болған алаһидә һәмкарлиқлири уйғурларни һәқиқәтәнму әндишигә салған.

Талибанлар чәтәл күчлириниң әң ахирқи чекинишини тәбрикләватқан пәйтләрдә пакистанда қурулған өмәр уйғур вәхписи чәтәлләрдин, инсан һәқлирини қоғдаш тәшкилатлиридин афғанистандики уйғурларға ярдәм қилишни тәләп қилиш хизмәтлирини давамлаштурмақта.

Өмәр уйғур вәхписиниң түркийәдики иш беҗиргүчи хадими абдуләзиз хәтәр вә бесимларға тәвәккүл қилип, өзиниң афғанистанда қалған аилә әзалири вә у җайдики уйғурларға инсанпәрвәрлик һәм дипломатик қутқузуш тәләп қилиш үчүн амал издәп кәлмәктә.

У американиң әң ахирқи һәрбий айропилани кабулниң һамит карзай хәлқара айродромидин айрилғанда, афғанистандики уйғурларни дәрһал елип кетиш үмиди йоққа чиққан болсиму, лекин йәнила бу уйғурларға сиясий панаһлиқ берип, алаһидә мусапирлар қатарида қобул қилишқа илтимас қилиш үчүн бир қанчә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ орунлири билән алақиләшкән. Мәлум болушичә, гәрчә афғанистандин туруп қутқузуш тәләп қиливатқан уйғурлар һәммиси афғанистан пуқраси болсиму, бирақ көпинчисиниң қолида паспорти болмаслиқтәк реаллиқ, дәсләпки қәдәмдила уларни тизимлаш ишлириғиму риқабәт яратмақтикән.

Нөвәттә уйғурлар вә бәзи кишилик һоқуқ тәшкилатлири, афғанистандики уйғурлар вә шуниңға охшаш башқа җайларда хәтәрлик вәзийәттә қалған уйғурларға алаһидә мусапирлиқ салаһийити берип, уларниң хитайға қайтурулушиниң алдини елишқа чақириқ қилип кәлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.