Xitay dunyagha ékisport qiliwatqan “Muqimliqni qoghdash endizisi” ning afriqadiki misalliri (1)

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2024.03.16
afriqa-xitay.jpg Xitay re'isi shi jinping(otturida) “Altun kések döletliri”(BRICS) yighinining eng axirqi künidiki xitay-afriqa emeldarlar yumilaq üstel di'alogidin kéyin afriqa döletlirining emeldarliri bilen xatire sürette. 2023-Yili 24-awghust, jenubiy afriqa.
AP

2022-Yili 5-ayda xitay dölet xewepsizlik organlirining xadimliri misir türmiside tutup turuluwatqan 200 din artuq Uyghur ichidiki bir neper Uyghurni misir istixbarat organliri bilen birlikte soraq qilghan. Xitay istixbarat xadimlirining chégra halqip, misirdek yat bir dölette özige tehdit hésablighan birini xalighanche soraq qilalishidiki asas bolsa, misir ichki ishlar ministirliqi bilen xitayning dölet xewepsizlik ministirliqi otturisida imzalan'ghan “Térrorizim idé'ologiyesining yamrishigha zerbe bérish” kélishimidin ibaret bolghan. Bundaq hadise yalghuz misirdila emes, ereb birleshme xelipiliki, marakesh we bashqa musulman döletliridimu dawamliq yüz bermekte iken.

“Firansiye awazi” radiyosi yéqinda élan qilishqa bashlighan “Xitayning muqimliqni saqlash endizisining afriqagha kirishi” namliq köp qisimliq maqalining 1-bölikide bayan qilishiche, “Xitayning saqchi modéli”, yeni Uyghur diyarida yolgha qoyup kelgen “Üch xil küchlerge zerbe bérish” niqabi astidiki “Muqimliqni saqlash endizisi” 2016-yilidin bashlapla afriqa ellirige we tinch okyandiki bezi aral döletlirige ékisport qilinip, xéli köp döletlerde yiltiz tartishqa bashlighan.

Melum bolghinidek, xitay saqchi we xewepsizlik küchlirining 100 din artuq dölette mexpiy saqchi ponkitlirini qurup, dölet halqighan basturush bilen shughulliniwatqanliqi aldinqi2-3 yillardin buyan gherb döletliride diqqetke sazawer bir témigha aylan'ghan, bezi döletler bu mesilige jiddiy qarap, “Atalmish ish béjirish orni” namidiki bu xil saqchixanilarni taqash we chekleshke oxshash tedbirlerni qollinishqa bashlighan idi. Emma xitayning Uyghurlarni rehimsizlerche basturushta yolgha qoyup kelgen “Saqchi modéli” ning afriqa ellirining hakimiyet qatlamlirigha neqeder chungqur tesir körsetkenliki kishiler tesewwurmu qilip baqmighan bir derijige yetken.

Türkiyediki istiratégiye mutexessisi doktor erkin ekremning qarishiche, xitayning “Saqchi modéli” ning afriqa ellirige éksport qilinishi we uning afriqadiki mustebit hakimiyetler teripidin qarshi élishqa érishishi siyasiy, iqtisadiy we xelq'araliq arqa körünüshlerge ige bolup, xitay nöwette künséri küchiyiwatqan gherb bilen bolghan sürkilishlerge taqabil turush üchün özige terepdar toplashqa küchimekte iken.

Xitayning pakistan, jibuti, sénigal we bashqa bezi döletlerde herbiy bazilarni qurghanliqi hemmige ashkara mesile. “Xitayning muqimliqni saqlash endizisining afriqagha kirishi” namliq maqalide neqil keltürüshiche, téxi aldinqi aydila tinch okyandiki aral döliti kiribati xitay saqchi qisimlirining öz dölitige orunliship, rayonning bixeterlikige ortaq mes'ul bolushqa qoshulghan. Amérika tashqiy ishlar ministirliqi 27-féwral buninggha qattiq naraziliq bildürüp, “Biz xitay xewpsizlik qisimlirining tinch okyandiki héchqandaq bir aral dölitige yardimi tégidu, dep qarimaymiz. Eksiche, bu xil heriket rayondiki toqunushni we xelq'araliq jiddiy weziyetni téximu kücheytiwétishi mumkin” dégen hemde xitayning bu herikitini “Chégra halqighan basturush” dep atighan.

Norwégiyediki weziyet analizchisi bextiyar ömer ependining ilgiri sürüshiche, xitay hakimiyiti özlirining mustebit sistémisini dunyagha éksport qilishni bashlighili uzun bir mezgil bolghan bolup, xitay hakimiyiti bu arqiliq gherb qimmet qarishigha, erkinlik we démokratiyege jeng élan qilmaqta iken.

Maqalide bayan qilishiche, “Xitayning saqchi modéli” ning afriqa elliride tetbiqlinishi kishini chüchütidighan derijige yetken. Mesilen, 2016-yili 4-ayda xitay qoralliq saqchi qisimliri kéniye xewepsizlik küchlirining hemkarlishishi bilen 44 neper teywen puqrasini tutup, xitaygha élip ketken. Kéniye soti “Gunahsiz” dep höküm chiqarghan kishilerni xitaylar tutup apirip 15 yilliqtin késiwetken. 2022-Yili 1-ayda 30 din artuq xitay komandir, jengchiliri uganda alahide qisimliri bilen birliship, 4 neper xitay puqrasini tutup ketken. 2022-Yili misir türmiside tutup turuluwatqan 200 din artuq Uyghur ichidin özliri xalighanlirini bimalal soraq qilalighan. Hetta 2020-yillirigha qeder, xitay saqchiliri saqchi formisini kiyip, italiye saqchiliri bilen birge kochilarda yüreligen idi.

Gérmaniyediki weziyet analizchisi gheyur qurban ependining qarishiche, afriqa we bashqa ellerdiki mustebit hakimiyetler teripidin qobul qiliniwatqan xitay hakimiyitining “Muqimliqni saqlash endizisi” kélichekte bu döletlerge, bu döletlerning erkinlik we démokratiyege teshna xelqlirige nisbeten éghir aqiwetlerni élip kélidiken.

Maqalide bayan qilishiche, 2018-yilidin 2021-yilighiche 2000 din artuq afriqaliq saqchi we qanun ijrachiliri xitay jama'et xewpsizlik ministirliqi teripidin terbiyelen'gen. Bu xitayda terbiyelen'gen kishiler afriqaning 2019-yili qobul qilghan “Afriqa saqchilirining örnek qanuni” gha mas kelmeydighan bir siyaset we idé'ologiye bilen terbiyilen'gen. Yeni xitayda terbiyilen'gen bu afriqaliq saqchilar esli saqchilargha munasip exlaqliridin uzaqliship, peqetla özlirining mustebit hakimiyitini qoghdashni asasliq mejburiyet bilidighan ang bilen yétishtürülgen, xitay kompartiyesi merkiziy komitétining xewpsizlik qisimliridin kütidighan “Döletni mutleq kontrol qilish modéli” ni özleshtürgen. Buning qandaq yaman aqiwetlerni peyda qilghanliqining konkrét misallirini programmimizning kéyinki qisimlirida diqqitinglargha sunimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.