Пүтүн өмрини уйғур тилшунаслиқиға беғишлиған қазақситан уйғур алими вапат болди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-04-05
Share
Пүтүн өмрини уйғур тилшунаслиқиға беғишлиған қазақситан уйғур алими вапат болди Қазақистандики уйғуршунас алим, филологийә пәнлириниң намзат доктори, педагог вә пүтүн өмрини уйғур тилшунаслиқиға беғишлиған өктәбир җамалидиноф(оңда) 91 йешида аләмдин өтти. 2021-Йили апрел.
RFA/Oyghan

Йеқинда қазақистанниң алмута шәһиридә уйғуршунас алим, филологийә пәнлириниң намзат доктори, педагог вә пүтүн өмрини уйғур тилшунаслиқиға беғишлиған өктәбир җамалидиноф 91 йешида аләмдин өтти.

Мәлуматларға қариғанда, өктәбир җамалидиноф өткән әсирниң 60-йиллириниң башлиридин тартип уйғу тилшунаслиқи саһәсидә актип паалийәт елип барған уйғур алимлириниң бирикән. У мәзгилләрдә совет иттипақида уйғуршунаслиқ елими кәң тәрәққий әткән болуп, буниңда болупму әйни чағларда қазақистан пәнләр академийәсиниң тилшунаслиқ институти тәркибидә ечилған уйғуршунаслиқ бөлүми, андин-1986йили қурулған уйғуршунаслиқ институти муһим рол ойниғанкән. Мәзкур институт он йил мәвҗут болған болсиму, тил, әдәбият, сәнәт, тарих, етнографийә саһәлиридә көплигән алимлар йетилип чиқип, уларниң бәзилири дуня миқясида мәшһур болғанкән.

Абай намидики қазақ миллий педагогика университетиниң көп тиллиқ билим бериш институти "шәрқ филологийәси вә тәрҗимиләр" бөлүминиң оқутқучиси, филологийә пәнлириниң намзат доктори халминәм мәсимова ханимниң ейтишичә, өткән әсирниң 60-90-йиллири тилшунаслиқ уйғуршунаслиқ елиминиң алдинқи қатарлиқ саһәси болғаникән.

У мундақ деди: әлвәттә, тонулған тилшунас алим өктәбир җамалидинофниң вапат болуши қазақистан уйғуршунаслиқ елими үчүн чоң йоқитиштур. У 1965-йили "һазирқи заман уйғур тилидики рәвиш дәриҗиси" мавзусида диссертатсийәсини мувәппәқийәтлик яқлап, филологийә пәнлириниң намзати илмий дәриҗисини елишқа мувәппәқ болди. Алим1966-йили нәшр қилинған "һазирқи заман уйғур тили" намлиқ монографийә апторлириниң бири болди, "уйғур тили" (әмәлий курс) вә "уйғур тили фразеологийәсиниң изаһлиқ луғити" намлиқ китаблири нәшр қилинди. 1993-Йили мәзкур луғәт толуқлинип, кеңәйтилип, шу нам билән чоң һәҗимлик китаб болуп йоруқ көрди. Өктәбир җамалидиноф пәқәт тилшунаслиқ саһәсидила ишләп қалмай, бәлки уйғур хәлқ еғиз иҗадийитиниң муһим саһәлириниң бири болған қошақларни топлаш вә нәшр қилиш ишлириниму биллә елип барди. 1979-Йили "уйғур хәлқ қошақчилири", 1988-йили болса "уйғур хәлқ қошақлири" намлиқ китаблири нәшр қилинди. Униң әмгәклири тилшунас вә әдәбиятшунас алимлар, алий оқуш орунлири вә оттура мәктәп оқутқучилири һәм оқуғучилири үчүн муһим мәнбә болуп хизмәт қилиду.

Халминәм мәсимова 1991-йили академик ғоҗәхмәт сәдвақасофниң туюқсиз вапат болуши, 1996-йили уйғуршунаслиқ институтиниң йепилиши сәвәбидин нурғунлиған яш алимларниң башқа саһәләргә кетиш әһваллириниң йүз бәргәнликини, ақивәттә уйғуршунаслиқ институтиниң орнида ишләватқан уйғуршунаслиқ мәркизи хадимлири саниниң кәскин қисқирип, һәтта униң йепилиш хәвпиниңму туғулғанлиқини билдүрди.

Мәлум болушичә, өктәбир җамалидиноф өткән әсирниң 90-йиллири тилшунас алимлар билән бирликтә төт томлуқ "уйғур тилиниң изаһлиқ луғитини" түзүшкә зор һәссә қошқанкән. Лекин мәзкур әмгәк бәзи сәвәбләр түпәйли нәшр қилинмай қалғаникән.

Өктәбир җамалидиноф 1930-йили алмута вилайити уйғур наһийәсиниң чоң ақсу йезисида дуняға кәлгән. Униң балилиқ чеғи иккинчи дуня уруши дәвридә бәк еғирчилиқта өткән икән. У 1956-йили оттура асия дөләт университетиниң шәрқ факултетини тамамлиғандин кейин, туғулған юртидики оттура мәктәптә муәллим болуп ишләйду. Өктәбир җамалидиноф 1960-йили қазақистан пәнләр академийәсиниң аспирантурисиға уйғур тили мутәхәссислики бойичә оқушқа чүшиду. У тилшунаслиқ институтиниң уйғуршунаслиқ бөлүмидә ишләп йүргән чағлирида, йәни 1965-йили өз тәтқиқати асасида илмий унванға муйәссәр болиду. Алим 1980-йилдин башлап узун йиллар мабәйнидә педагогикилиқ паалийәт билән шуғуллинип, һөрмәтлик дәм елишқа чиққан.

Радийомиз зияритини қобул қилған өктәбир җамалдинофниң юртдиши вә шагирти, "атамура" нәшрияти уйғур тәһриратиниң башлиқи малик муһәммидиноф әпәнди мундақ деди: өктәбир җамалидиноф алмута шәһиридики алий мәктәпләрдә 30 йилдин ошуқ вақит оқутқучилиқ қилип, сансизлиған муәллимләр, журналистлар, алимлар қошунини тәйярлиди. Устазимиз даңлиқ алим болуш билән бир қатарда йүксәк адимий пәзиләтләр саһиби иди. У өзидин кейин бай илмий мирас қалдурди. Өктәбир җамалидин оғли шундақла мәктәп дәрсликлири билән оқуш қолланмилирини йезип, миллий маарипимиз йүксилишигә сезиләрлик һәссә қошти. 1980-Йили абай намидики қазақ педагогика институти филологийә факултети йенида уйғур бөлүми ечилди. Мәзкур бөлүм ечилған әң дәсләпки күнләрдин етибарән өктәбир җамалдиноф шу бөлүм оқуғучилириға уйғур тили, уйғур тилини мәктәпләрдә оқутуш пәнлиридин лексийәләр оқуди. Алаһидә тәкитләш лазимки, өктәбир ака шу йиллардила алий мәктәп оқуғучилириға беғишланған бир нәччә дәрслик, көнүкмиләр топламлирини, шундақла оттура мәктәпләрниң 7-синиплириға беғишланған уйғур тили вә униң методикилиқ қолланмилирини йезип, көпчиликниң диққитигә сунди.

Игилишимизчә, өктәбир җамалидинофниң алимлар савут моллавутоф вә қурбан тохтәмоф билән һәмкарлиқта уйғур мәктәплири үчүн тәйярлиған тунзһа чоң әмгики болған 8-синипи уйғур әдәбияти дәрислик-хрестоматийәси 1962-йили йоруқ көргәнкән. Андин униң башқиму алимлар, устазлар билән бирликтә тәйярлиған уйғур тили бойичә оқуш қораллири һәр хил йилларда нәшр қилинип кәлгән. Өктәбир җамалдиноф абай намидики қазақ педагогика институтидики уйғур бөлүмидин ташқири йәнә 1990-2000-йиллири әл-фараби намидики қазақ дөләт университети журналистика факултетиниң уйғур оқуғучилириға, шундақла алмута хәлқара журналистика(ахбаратчилиқ ) институтидиму уйғур тилидин дәрс бәргән. Униң шагиртлири илмий-тәтқиқат институтлирида, нәшриятларда, мәктәпләрдә вә башқиму саһәләрдә ишләп кәлмәктикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт