Алмутада өткүзүлгән хитайға қарши намайишқа уйғурларму қатнашти

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019.09.30
almuta-2019-namayish.jpg Алмутада өткүзүлгән хитайға қарши намайишқа уйғурларму қатнашти. 2019-Йили 29-сентәбир.
RFA/Oyghan

Мәлумки, мушу йилниң 2-сентәбир күни қазақистанниң җаңаөзән шәһиридә вә башқиму шәһәрләрдә хитайға қарши наразилиқ намайишлири болуп өтти.

Намайишчилар қазақистанда хитай завутлириниң селинишиға өз қаршилиқлирини билдүрүп, даириләрдин хитай билән алақиләрни үзүшкә, хитайниң иқтисадий лайиһәлиригә һәмдә хитай селиватқан мәбләғләргә алданмаслиққа, қазақистанниң толуқ мустәқил болушини сақлап қелишқа чақириқ қилди.

Әнә шуниңдин кейин қазақистанниң иҗтимаий таратқулирида хитайға қарши чақириқлар, шоарлар үзүлмәй берилишқа башлиди. Йеқиндин буян мундақ намайишларға уйғурларниму җәлп қилидиған чақириқлар пәйда болуп, шуниң ақивитидә 29-сентәбир күни алмута шәһиридә өткүзүлгән хитайға қарши намайишқа бир гуруппа уйғурларму қатнашқан.

Қазақистан аммиви ахбарат васитилиридин игилишимизчә, алмута вә нурсултан шәһәрлиридә өткән намайишлар икки хил мәқсәтни, йәни хоңкоң намайишини қоллап-қуввәтләшни вә хитайниң қазақистанға бастуруп киришигә наразилиқ билдүрүшни көзлигәникән.

“азадлиқ” радийосида елан қилинған “алмута вә нурсултанда хоңкоң намайишчилирини қоллаш һәрикәтлири болуп өтти” намлиқ мақалида көрситилишичә, намайиш қатнашқучилири “хитай басқунчилиқиға қарши чиқип, сиясий мәһбусларниң азад қилинишини тәләп қилған. Намайишчилар мәйдилиригә хитай басқунчилиқиниң символи һесабланған сериқ лентиларни есивелип, “хитайға йол йоқ!”, “алға, қазақистан!” дегәнгә охшаш лозункиларни көтүрүвалғаникән.

Мақалида мундақ дейилгән: “бу намайишқа шәһәрдики уйғур аһалисиниң вәкиллириму кәлди. Йиғилғанлар хитайниң шинҗаңдики аз санлиқ милләтләргә бесим көрситиши мунасивити билән наразилиқ билдүргән вә тутқунларни сиясий қайта тәрбийәләш лагерлиридин бошитишни тәләп қилди.”

“җас алаш” гезитидә берилгән “қазақистанлиқлар хәлқаралиқ хоңкоңни қоллаш һәрикитигә қошулди” намлиқ мақалида ейтилишичә, бу наразилиқлар хитайниң уйғур елидики аз санлиқ милләтләргә қаратқан бесимға қаршилиқ билдүрүшкә вә аталмиш тәрбийәләш лагерлиридики тутқунларни азад қилишқа қаритилған икән.

Алмутада өткән намайишта уйғурларму сөзгә чиқип, өзлириниң хитайниң уйғур елидики қирғинчилиқ сиясити, қазақистан үчүн туғдуруватқан хәвпи һәққидә қарашлирини билдүрди. Шуларниң бири шәһәрбанум сәйдуллайева өзиниң уйғур миллитидин икәнликини билдүрүп, мундақ дегән: “бизниң вәтинимиз шәрқий түркистанда. У йәрдики хәлқ еғир әһвалда. Уларни чәттин өлтүрүватиду. Мениң у яқта туғқанлирим болсиму, улар билән һеч қандақ алақә йоқ. Мән өзүмниң әвладлири үчүн қайғуруватимән.”

Биз алмута шәһиридә болуп өткән намайиш қатнашқучиси шәһәрбанум сәйдуллайева билән алақиләштуқ. У зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: “биз тинч намайишқа чиқтуқ. Биз қазақ қериндашларниң чақириқини қоллап чиқтуқ. Сәвәби бизму қазақистанда туғулдуқ, өстуқ. Башқа милләтләр билән биллә мушу йәрдә тәң һоқуқлуқ яшаватимиз. Биз қазақистанға хитайниң кирип, бизниң вәтинимизниң тәқдириниң тәкрарлинишини халимаймиз.”

Игилишимизчә, һазирқи вақитта көплигән мәтбуатларда, хәлқара тәшкилатларда хитайниң уйғур елидә қуруватқан йиғивелиш лагерлири һәққидә бәс-муназириләр көпәймәктә. Шу җүмлидин қазақистанниң иҗтимаий таратқулирида хитай лагерлирида азаблиниватқан уйғур, қазақ вә башқиму түркий-мусулманлар һәққидә учурлар кәң тарқалмақта. Шәһәрбанум сәйдуллайеваниң ейтишичә, алмутада өткән намайиштиму бу тема диққәт мәркизидә болған.

Шәһәрбанум сәйдуллайева йәнә мундақ деди: “бәзи лозункиларни еливетиңлар деди. Бирақ сақчилар бизни немишқа чиқтиңлар дәп қоғлимиди. Икки саәттин артуқ йүрдуқ. Қалаймиқан болмиди. Һәқиқәтән тинч намайиш болди.”

Радийомиз зияритини қобул қилған алмута шәһириниң султанқорған мәһәллисиниң турғуни абдумеҗит дуганоф әпәнди бу намайишқа биринчи нөвәттә хитайниң уйғур елидики бастуруш сияситигә, асасән уйғур хәлқигә қарши елип бериватқан қирғинчилиқ һәрикәтлиригә қаршилиқ билдүрүш мәқситидә чиққанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “буниңда яшлиримиз болса яхши болатти. Сәвәби келәчәк яшларға керәк. Биз мәдәнийитимизни, динимизни, тилимизни сақлап қелишимиз керәк. Буниңға қазақистанда мумкинчилик бар.”

Абдумеҗит дуганоф йәнә пүткүл дуня уйғурлириниң бирлишип, билимини, күч-ғәйритини уйғур елидики қан-қериндашлирини қутулдурушқа сәпәрвәр қилиш лазимлиқини билдүрди.

Зияритимизни қобул қилған тонулған қазақ паалийәтчиси рисбек сарсенбай мундақ деди: “бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қилған билдүрүшлиригә бағлиқ көплигән әлләрдә намайишлар болуватиду. Алмутада өткән намайишниң биринчи мәқсити хоңкоңдики намайишни қоллаш, иккинчидин, хитай билән қазақистан оттурисидики алақигә өз көзқаришини билдүрүш. Алмутадики намайишқа қатнашқанлар биринчи нөвәттә мушу мәмликәтниң пуқралири, һәр милләт вәкиллири. Һазирқи күндә қазақистандики җамаәтчиликни биарам қилидиған мәсилиләр көп. Шуларниң бири хитай басқунчилиқи. Бу намайиш қатнашқучилирини милләткә айришқа йәнә болмайду. Қазақ, уйғур, қирғиз болсун, һәммисиниң у яқта уруқ-туғқанлири болғанлиқтин шуларниң әһвалидин әндишә қилиду. Биз илгири өткүзгән намайишларғиму уйғурлар қатнашқан. Улар мунбәргә чиқип сөз қилмисиму, әмма бизни қоллап турған.”

Мәзкур намайиш қатнашқучилиридин игилишимизчә, униңға 100дин ошуқ адәм қатнашқан болуп, уйғурлар 40-50 әтрапида болған. Қазақистандики уйғурлар өткән йили вә мушу йилниң башлирида хитайға қарши очуқ намайишқа чиқиш үчүн бир нәччә қетим һөкүмәт орунлириға илтимас қилған болсиму, әмма бу илтимас һәр хил баһаниләр кейингә сүрүлүп кәлгән. 29-Сентәбирдә алмута шәһиридә өткән намайишқа қазақлар билән бирликтә уйғурларму аваз қошқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.