Almutada ötken dunya ezerbeyjanlirining pikirdashliq küni murasimide Uyghurlarmu tilgha élindi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-12-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Yasémin qoyunju xanim bashchiliqidiki bir guruppa ezerbeyjanliqlar xitayning bakudiki elchixanisi aldida naraziliq namayishi ötküzdi. 2019-Yili 24-dékabir
Yasémin qoyunju xanim bashchiliqidiki bir guruppa ezerbeyjanliqlar xitayning bakudiki elchixanisi aldida naraziliq namayishi ötküzdi. 2019-Yili 24-dékabir
RFA/Erkin Tarim

Melumki, 1989-yili 31-dékabir küni sabiq sowét ittipaqi terkibidiki naxichéwan aptonom jumhuriyiti térritoriyeside bir top ademler sowét-iran chégrisini buzghan idi. Minglighan ezerbeyjanlar araks deryasini késip ötüp, özlirining irandiki qan-qérindashliri bilen üz körüshüsh mumkinchilikige ige boldi. Del shu küni istambulda dunya ezerbeyjanlirining birinchi qurultiyi bolup ötti. Ene shu ikki weqe 31-dékabirni dunya ezerbeyjanlirining pikirdashliq küni dep élan qilishqa seweb boldi. Tunji qétim mezkur kün ezerbeyjan jumhuriyitining birinchi prézidénti géydar aliyéf teripidin 1991-yili 16-dékabirda élan qilin'ghan idi.

Shu munasiwet bilen 27-dékabirda almuta shehiridiki "Qazaqistan" méhmanxanisining mejlisler zalida dunya ezerbeyjanlirining pikirdashliq küni murasimi bolup ötti. Dunya ezerbeyjanliri qurultiyining qazaqistandiki wekilliri uyushturghan bu murasimgha qazaqistan xelqi assambléyesi, "Nur otan" partiyesi, her xil milletlerning medeniyet merkezliri wekilliri, ziyaliylar we yashlar qatnashti. 

Murasimda sözge chiqqanlar ezerbeyjan xelqining ötmüsh tarixi, medeniyiti, uning béshidin ötken azab-oqubetler, bügünki utuqliri, milletler ara dostluq, hemkarliq, qazaqistan we ezerbeyjan otturisidiki munasiwetler üstide öz qarashlirini bildürdi. Bu jehette ular hazir xelqi'ara sehnidiki asasiy témilarning birige aylan'ghan Uyghurlarnimu tilgha aldi. 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan almuta shehiri tatar-bashqurt medeniyet merkezliri birleshmisining re'isi 1949-yili Uyghur élining ghulja shehiride dunyagha kelgen ilmirat wafin ependi özining Uyghurlar yurtini wetini süpitide köridighanliqini hemde Uyghur we tatarlarning teqdiri jehettin bir-birige yéqin xelqler ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Uyghurlar teqdirige kélidighan bolsaq, men yéqinda töt tomluq'shinjang tatarliri'namliq chong kitabimni neshir qildim. Men 15 yil dawamida tatarlarning shinjanggha qandaq kélip, Uyghurlar bilen yanmu-yan yashighanliqi üstide ishlidim. 1-Tom'tatarlar', 2-tom'qehriman Uyghurlar', 3-tom'shinjang we rusiye', 4-tom'shinjang tatarliri. Ademler teqdirliri'dep atilidu. Uyghurlar teqdiri tatarlar teqdiri bilen zich baghlinishqan. Tatarlar rusiye impériyesi qol astida bolsa, Uyghurlarning xitay hökümranliqi astida yashawatqanliqi melum. Shunglashqa biz oxshash shara'itta turimiz. Her ikki impériyening mentiqisi birdek. Yéqinda amérika dölet mejlisi Uyghurlar toghriliq qanun qobul qildi. Ya rusiye, ya qazaqistan, mesilen, mundaq qanun qobul qilalmaydu, sewebi ular xitaygha béqinda."

Ilmirat wafin duyadiki pütkül türkiy xelqlerning birliship heriket qilish lazimliqini, emma buninggha rusiye we xitay oxshash impériyelerning yol qoymaywatqanliqini bildürdi. 

Ziyaritimizni qobul qilghan almuta sheherlik qirim tatarliri medeniyet merkizining re'isi séyit babaliyéf ependi ezerbeyjan xelqini birlik küni bilen qizghin tebriklep, mundaq dédi: "Türk dunyasida köpligen milletler qazaqistanda, shu jümlidin almutada yashaydu. Yene bir éytidighan nerse, hazir hemme nersini yaxshi déyishke bolmaydu. Mesilen, xitaydiki Uyghur milliti. Hazir u yerde néme boluwatqanliqini éytishqa qiynilimen. Qisqisi, Uyghurlarning ehwali yaxshi emes. Men ene shu Uyghurlarning hayatining yaxshilinishini, xatirjem bolushini, özlirini bir millet süpitide hés qilishini tileymen. Qazaqistandiki Uyghurlar bolsa, özlirining tilini, örp-adetlirini, medeniyitini saqlap kéliwatidu. Pütkül dunyadiki barliq xelqlerning wetinimiz qazaqistandiki milletler oxshash erkin yashishini tiligen bolar idim."

Ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining yétekchi ilmiy xadimi, kandidat-doktor töreli qidir ependi pütkül dunyadiki türkiy xelqlerni kéliwatqan yéngi yil bayrimi bilen tebriklep, mundaq dédi: "Shundaqla sherqiy türkistandiki qérindashlirimizning téz azad bolup, özlirining musteqilliqini qolgha élishigha chin yürektin tilekdashmen. Omumen türk dunyasida mundaq chüshenche bar. Ishta birlik, pikirde birlik, oyda birlik. Mushu birlik emelge ashqandila türk dunyasi melum bir yuqiri netijilerge érishidu, dep oylaymen. Men sherqiy türkistandiki weqelerdin endishe qilip turimen. Bir mezgillerde prézidént bolghan elixan töre saghuniyning 'türkistan qayghusi' kitabida 'köp waqit ötmey, shundaq bir zaman kéliduki, türkiy xelqler birlikke teyyar bolushi kérek' dep éytqan idi. Ene shu saghuniy éytqandak, türkiy xelqler birlishishi kérek."

Töreli qidir yene mushu yili qedimiy türkiy xelqler antologiyesini teyyarlap, uningda türk xelqliri rohiy jehettin bir tutash xelqler dégen idiyening merkez qilin'ghanliqini tekitlidi. 

Dunya ezerbeyjanliri qurultiyining qazaqistandiki wekili musobéy noruzof ependi qazaqistandiki Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, tatar, bashqurt qatarliq milletlerning ezerbeyjanlarning pikirdashliq künini tebriklep kelgenlikini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Türk kéngishining bakuda ötken axirqi yighinida musteqil türk döletlirining rehberliri bir bayanat élan qilghan idi. Uningda biz medeniyet, iqtisadtin bashqa yene özimizning hemkarliqini kücheytishimiz kérek déyilgen. Her qaysimizning hayatida siyasiy burulushlar yüz bérishi mumkin. Shu waqitta mushundaq hemkarliq hemmimizge kérek bolidu. Bizmu hazir qayghuluq xewerlerge ige boluwatimiz. Xitay döliti ichide Uyghur türkliri, Uyghur qérindashlirimiz zulum ichide yashawatidu. Biz, türk dunyasi, hemmimiz buninggha munasiwetlik halda bir pikirde bolushimiz kérek. Ene shu Uyghurlarning öz wetinide, öz yéride azad yashishini xalaymiz hem shuninggha ümid qilimiz." 

Ziyaritimizni qobul qilghan "Turan dunyasi" türkiy xelqler medeniyet fondining re'isi, dunya türkiy xelqler birleshmisining ezasi karlin mexpirof ependi mundaq dédi: "Ezerbeyjan xelqi biz, Uyghurlarni, béshimizgha éghir kün chüshken peytte qollap-quwetlep, bizge medet berdi. Hazir xelqimizning béshigha heqiqetenmu éghir zulum chüshti. Méning xelqim hazir hayat yaki mamatning otturida turidu. Shundaq éghir bir waqitta biz bolupmu qérindash türkiy xelqlerning hésdashliqigha, yardimige intayin muhtajmiz. Menmu özümning xelqi namidin qérindash ezerbeyjan xelqige erkinlik, parawenliq, chong utuqlar tileymen. Ezerbeyjan xelqining téximu birliship, ittipaqliship, özining milliy mesililirini hel qilishigha tilekdashmen." 

Melumatlargha qarighanda, dunya boyiche ezerbeyjanlarning omumiy sani 50, 5 milyon, qazaqistanda bolsa 100 minggha yéqin ademni teshkil qididiken. Ezerbeyjanlarning qazaqistan'gha deslep kélishi sowét hökümitining ötken esirning 30-yilliri kawkaz xelqlirige nisbeten élip barghan teqiblesh siyasiti netijiside yüz bergen iken.

Igilinishiche, 24-dékabirda ezerbeyjan paytexti baku shehirining xitay elchixanisi aldida fatima mamédowa rehberlikidiki dunya ezerbeyjanliri qurultiyining bir guruppisi Uyghur bayriqini tutqan halda xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitige qarshi naraziliq namayishi ötküzgen. Namayishchilar xitay elchixanisining qashasi astigha qara renglik güllerni tizip, Uyghurlar üstidin élip bériliwatqan qirghinchiliqni toxtitishni, lagérlardiki barliq mehbuslarning qoyup bérilishini, Uyghurlarning medeniyitige, enenilirige, diniy we kishilik hoquqlirigha hörmet bildürüshni telep qilghan.

Toluq bet