Оттура асиядики сиясий анализчилар "аляска йиғини" вә ғәрб әллириниң уйғур мәсилисидики қарарлири тоғрилиқ пикир баян қилди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-03-24
Share
Америка билән хитайниң дипломатийә саһәсидики юқири дәриҗилик әмәлдарлири аляскада учрашти Америка-хитай юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң 18-март америкиниң аляска штатидики анкориҗ шәһиридә башланған сөһбәт көриниши _ кирштүрмә сүрәт
RFA/ Sintash

Йеқинда американиң аляска штатиниң мәркизи анкориҗ шәһиридә өткүзүлгән америка-хитай юқири дәриҗиликләр учришиши дуняниң көплигән аммивий ахбарат васитилириниң, шу җүмлидин рус тиллиқ мәтбуатларниңму қизиқарлиқ темисиға айланған иди. Америка ташқий ишлар министири антоний биллинкен вә америка дөләт хәвпсизлики мәслиһәтчиси җәйк сулливан билән хитай компартийәси сиясий бюросиниң дипломатийәгә мәсул әзаси яң җйечи вә хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң қатнишиши билән өткән мәзкур учришишта икки мәмликәт арисидики алақиләр билән бир қатарда хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқиму оттуриға қоюлған. Хәвәрләрдин мәлум болушичә, аляскадики бу учришиш җиддий вә кәскин һаләттә, йәни униң қатнашқучилириниң бир-биригә давамлиқ тәнбиһ берип туруши билән давам қилғанкән.

"в в с рус хизмити" елан қилған "өзара әйибләшләр вә бир саәтлик җедәл: а қ ш вә хитай аляскада музакирә йүргүзди" намлиқ мақалида көрситилишичә, америка ташқи ишлар министири антоний биллинкен хитайниң уйғур райони, хоңкоң вә тәйвәнгә нисбәтән йүргүзүватқан сияситидин қаттиқ әндишә қилидиғанлиқини билдүргәникән. Башқа мәсилиләр билән бир қатарда хитайниң уйғур балилирини өз ата-анилиридин мәҗбурий һалда айрип, йитимханиларға әвәтиватқанлиқи, хитай һөкүмитиниң кәң көләмдә йошурун лагерларни қуруп, милйондин ошуқ уйғурни тутуп туруватқанлиқи, аялларни туғмас қилиш, тән җазаси вә зорлуқ-зомбулуққа охшаш дәһшәтлик инсан һәқлирини дәпсәндә қилиш һәрикәтлириниң орун еливатқанлиқи ейтилған. Буниң барлиқи америка билән бирликтә канада вә голландийәму уйғурларға қаритилған бастуруш сияситини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилған.

Русийәниң "росбизнесконсалтинг" медия гурупписида елан қилинған "хитай а қ ш ға өз демократийәси билән шуғуллинишни тәвсийә қилди" намлиқ мақалида америка вә хитай оттурисидики сода-иқтисадий алақиләр тәпсилий йорутулған болуп, хитайниң уйғур елидики тәқибләш сиясити, хоңкоңдики наразилиқ намайишлириниң қопал бастурулуши вә тәйвәнниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқиға һөрмәтсизлик билдүрүши америка тәрипидин қаттиқ тәнқит қилинғанлиқи илгири сүрүлгән.

"газета ру" йеңилиқлар агентлиқида берилгән алексей попловскийниң "юмшақлиққа имкан: а қ ш вә хитай аляскада учрашти: хитай вә а қ ш байден һөкүмитидики тунҗи музакириләрдә қандақ қилип бир-биригә қарши туруватиду" намлиқ мақалисида ейтилишичә, хитай вә америка мунасивәтлири ахирқи вақитларда хели кәскинлишишкә қарап йүзлиниватқан болуп, американиң бейҗиңни уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқида әйиблиши шуниң сәвәблириниң бири болғанкән.

Аляскада өткән америка вә хитай оттурисидики музакириләрниң уйғурлар үчүн әһмийити барму?

Қазақистанлиқ сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәнидиниң пикричә, мәзкур музакирә нәтиҗилик болмисиму, әммә уйғурлар үчүн әһмийәтликкән.

У мундақ деди: "мәсилән, америка хитайға өзиниң демократийә вә инсан һоқуқи даирисидики принсиплиқ мәсилиләрниң һәммисини оттуриға қойди. Шундақла уйғур мәсилисини асас қилған һалда хоңкоң, тәйвән, тибәт мәсилиси билән бирликтә кәң даиридә оттуриға қойди. Хитайниң уйғуристан, йәни шәрқий түркистанда йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ мәсилисигә қәтий қарши турудиғанлиқини билдүрди. Шундақла бу қойған тәләпләрниң кәң вә принсиплиқ характергә игә болуши, бу уйғурлар үчүн байден башлиқ америка йеңи һөкүмити уйғур мәсилисини буниңдин кейинму хоңкоң, тәйвән, тибәт мәсилилири билән бирликтә хитайға қарши қоюдиғанлиқи вә бу мәсилидә кәң даиридә, хәлқара принсип-нормилар билән биллә вә йеңи иттипақдашлар билән биллә қойидиғанлиқи рошән болуватиду."

Қирғизистанлиқ сиясәтшунас рәһим һапизоф әпәнди аляскадики учришишта америка вә хитай оттурисидики қариму-қаршилиқниң йәнә бир қетим сәһнигә чиққанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "бу учришишта америка хитайни хәлқара мәйданда көз боямчилиқ сияситини қиливатиду дәп әйиблиди. Хитай тәрәп болса американи башқа дөләтләргә күч қоллиниш сиясити елип бериватиду, дәп әйиблиди. Америка пакитлар асасида хитайниң уйғуристанда, тибәттә вә хоңкоңда инсан һоқуқлирини қаттиқ бесиватқан вә тәйвәнгә қарита қоллиниватқан тәжавузчилиқ сияситини қаттиқ әйиблиди. Һазирқи американиң йеңи президенти җов байден бурунқи президент доналд трампниң хитайға қаритилған сияситини давамлаштуруватиду. Мән ойлаймәнки, америка, ғәрб дөләтлириниң, дуня демократик күчләрниң шәрқий түркистанда, йәни уйғуристанда хитай даирилириниң дәпсәндичилик, мустәмликичилик сияситигә қарши қоллиниватқан һәрикити хитайни бәкму беарам қилмақта. Шәрқий түркистан, йәни уйғуристан мәсилиси бүгүнки күндә хитайниң ичкий мәсилиси әмәс. Бу мәсилә хәлқара мәйдандики әң асасий мәсилиләрниң биригә айланди вә айланмақта. Аляскада өткән учришиш уйғурлар үчүн чоң бир таянч дәп һесаблаймән. Сәвәби америка дуня демократик күчләр ичидики әң чоң дөләт. Чүнки биз дуня демократик күчлиригә, мәмликәтлиригә чоң үмид билән қараймиз."

Игилишимизчә, 22-март күни америка, канада, әнглийә вә явропа иттипақи тәрипидин хитай әмәлдарлириға вә органлириға җаза тәдбириниң елан қилиниши хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқиға болған наразилиқниң йәнә бир ипадисикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт