Ottura asiyadiki siyasiy analizchilar "Alyaska yighini" we gherb ellirining Uyghur mesilisidiki qararliri toghriliq pikir bayan qildi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-03-24
Share
Amérika bilen xitayning diplomatiye sahesidiki yuqiri derijilik emeldarliri alyaskada uchrashti Amérika-xitay yuqiri derijilik emeldarlirining 18-mart amérikining alyaska shtatidiki ankorij shehiride bashlan'ghan söhbet körinishi _ kirshtürme süret
RFA/ Sintash

Yéqinda amérikaning alyaska shtatining merkizi ankorij shehiride ötküzülgen amérika-xitay yuqiri derijilikler uchrishishi dunyaning köpligen ammiwiy axbarat wasitilirining, shu jümlidin rus tilliq metbu'atlarningmu qiziqarliq témisigha aylan'ghan idi. Amérika tashqiy ishlar ministiri antoniy billinkén we amérika dölet xewpsizliki meslihetchisi jeyk sulliwan bilen xitay kompartiyesi siyasiy byurosining diplomatiyege mes'ul ezasi yang jyéchi we xitay tashqi ishlar ministiri wang yining qatnishishi bilen ötken mezkur uchrishishta ikki memliket arisidiki alaqiler bilen bir qatarda xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqimu otturigha qoyulghan. Xewerlerdin melum bolushiche, alyaskadiki bu uchrishish jiddiy we keskin halette, yeni uning qatnashquchilirining bir-birige dawamliq tenbih bérip turushi bilen dawam qilghanken.

"W w s rus xizmiti" élan qilghan "Özara eyibleshler we bir sa'etlik jédel: a q sh we xitay alyaskada muzakire yürgüzdi" namliq maqalida körsitilishiche, amérika tashqi ishlar ministiri antoniy billinkén xitayning Uyghur rayoni, xongkong we teywen'ge nisbeten yürgüzüwatqan siyasitidin qattiq endishe qilidighanliqini bildürgeniken. Bashqa mesililer bilen bir qatarda xitayning Uyghur balilirini öz ata-aniliridin mejburiy halda ayrip, yitimxanilargha ewetiwatqanliqi, xitay hökümitining keng kölemde yoshurun lagérlarni qurup, milyondin oshuq Uyghurni tutup turuwatqanliqi, ayallarni tughmas qilish, ten jazasi we zorluq-zombuluqqa oxshash dehshetlik insan heqlirini depsende qilish heriketlirining orun éliwatqanliqi éytilghan. Buning barliqi amérika bilen birlikte kanada we gollandiyemu Uyghurlargha qaritilghan basturush siyasitini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilghan.

Rusiyening "Rosbiznéskonsaltin'g" médiya guruppisida élan qilin'ghan "Xitay a q sh gha öz démokratiyesi bilen shughullinishni tewsiye qildi" namliq maqalida amérika we xitay otturisidiki soda-iqtisadiy alaqiler tepsiliy yorutulghan bolup, xitayning Uyghur élidiki teqiblesh siyasiti, xongkongdiki naraziliq namayishlirining qopal basturulushi we teywenning öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha hörmetsizlik bildürüshi amérika teripidin qattiq tenqit qilin'ghanliqi ilgiri sürülgen.

"Gazéta ru" yéngiliqlar agéntliqida bérilgen alékséy poplowskiyning "Yumshaqliqqa imkan: a q sh we xitay alyaskada uchrashti: xitay we a q sh baydén hökümitidiki tunji muzakirilerde qandaq qilip bir-birige qarshi turuwatidu" namliq maqalisida éytilishiche, xitay we amérika munasiwetliri axirqi waqitlarda xéli keskinlishishke qarap yüzliniwatqan bolup, amérikaning béyjingni Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqida eyiblishi shuning seweblirining biri bolghanken.

Alyaskada ötken amérika we xitay otturisidiki muzakirilerning Uyghurlar üchün ehmiyiti barmu?

Qazaqistanliq siyasetshunas qehriman ghojamberdi epenidining pikriche, mezkur muzakire netijilik bolmisimu, emme Uyghurlar üchün ehmiyetlikken.

U mundaq dédi: "Mesilen, amérika xitaygha özining démokratiye we insan hoquqi da'irisidiki prinsipliq mesililerning hemmisini otturigha qoydi. Shundaqla Uyghur mesilisini asas qilghan halda xongkong, teywen, tibet mesilisi bilen birlikte keng da'iride otturigha qoydi. Xitayning Uyghuristan, yeni sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq mesilisige qetiy qarshi turudighanliqini bildürdi. Shundaqla bu qoyghan teleplerning keng we prinsipliq xaraktérge ige bolushi, bu Uyghurlar üchün baydén bashliq amérika yéngi hökümiti Uyghur mesilisini buningdin kéyinmu xongkong, teywen, tibet mesililiri bilen birlikte xitaygha qarshi qoyudighanliqi we bu mesilide keng da'iride, xelq'ara prinsip-normilar bilen bille we yéngi ittipaqdashlar bilen bille qoyidighanliqi roshen boluwatidu."

Qirghizistanliq siyasetshunas rehim hapizof ependi alyaskadiki uchrishishta amérika we xitay otturisidiki qarimu-qarshiliqning yene bir qétim sehnige chiqqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bu uchrishishta amérika xitayni xelq'ara meydanda köz boyamchiliq siyasitini qiliwatidu dep eyiblidi. Xitay terep bolsa amérikani bashqa döletlerge küch qollinish siyasiti élip bériwatidu, dep eyiblidi. Amérika pakitlar asasida xitayning Uyghuristanda, tibette we xongkongda insan hoquqlirini qattiq bésiwatqan we teywen'ge qarita qolliniwatqan tezhawuzchiliq siyasitini qattiq eyiblidi. Hazirqi amérikaning yéngi prézidénti jow baydén burunqi prézidént donald trampning xitaygha qaritilghan siyasitini dawamlashturuwatidu. Men oylaymenki, amérika, gherb döletlirining, dunya démokratik küchlerning sherqiy türkistanda, yeni Uyghuristanda xitay da'irilirining depsendichilik, mustemlikichilik siyasitige qarshi qolliniwatqan herikiti xitayni bekmu bé'aram qilmaqta. Sherqiy türkistan, yeni Uyghuristan mesilisi bügünki künde xitayning ichkiy mesilisi emes. Bu mesile xelq'ara meydandiki eng asasiy mesililerning birige aylandi we aylanmaqta. Alyaskada ötken uchrishish Uyghurlar üchün chong bir tayanch dep hésablaymen. Sewebi amérika dunya démokratik küchler ichidiki eng chong dölet. Chünki biz dunya démokratik küchlirige, memliketlirige chong ümid bilen qaraymiz."

Igilishimizche, 22-mart küni amérika, kanada, en'gliye we yawropa ittipaqi teripidin xitay emeldarlirigha we organlirigha jaza tedbirining élan qilinishi xitay hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqigha bolghan naraziliqning yene bir ipadisiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet