Голландийәдики америка баш әлчиси петер хокестра әпәнди билән сөһбәт

Мухбиримиз алим сейитоф
2020-07-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Американиң голландийәдә турушлуқ баш әлчиси пете һокситра әпәнди голландийәдики уйғур паалийәтчилири вә уйғур җамаити билән көрүшти. 2020-Йили 13-июл.
Американиң голландийәдә турушлуқ баш әлчиси пете һокситра әпәнди голландийәдики уйғур паалийәтчилири вә уйғур җамаити билән көрүшти. 2020-Йили 13-июл.
Photo: RFA

Соал: сизниң икки һәптә алдида голландийә уйғур җәмийитини зиярәт қилишиңизға немә түрткә болди?

Җаваб: мән голландийәгә кәлгәндин буян бу йәрдики уйғур җәмийити тоғрулуқ азрақ хәвәр тапқан. Әлвәттә, мән өзүмниң дөләт мәҗлисидә қилған ишлирим арқилиқ уйғурлар тоғрулуқ хәвәр тапқанидим. Әмма, бу мәсилә (уйғур мәсилиси демәкчи) америка билән голландийә охшаш қарайдиған бир мәсилидур. Хитайдики уйғурларға ярдәм бериштә (биз голландийә билән) мөрини-мөригә тирәп туралаймиз. Демәк, бу мәсилә бизниң икки тәрәп мунасивәтлиримизни күчәйтиду. Әң муһими шуки, бундақ қилишимиз һәқ. Уйғурлар зиянкәшликкә учраватқан милләт, зиянкәшликкә учраватқан етиқадчи хәлқ. Бу мәсилә дәл америка билән голландийә бир иш қилишқа тегишлик мәсилидур.

Соал: уйғурларни зиярәт қилғанда немиләрни дедиңиз?

Җаваб: биз, «америка силәрниң ишиңларни қоллайду, (голландийәдики уйғур) җәмийитиниң бихәтәр һәм хатирҗәм турушиға капаләтлик қилиш мәҗбурийитимиз бар, хитайдики уйғурларниң бешиға келиватқан күнләрни тохтитишқа тиришиватимиз» дедуқ. Уйғурларниң һазирқи вәзийитиниң чатақ икәнликини вә уйғурларға ярдәм беришкә тиришидиғанлиқимизни ейттуқ. Булар америка президенти, америка ташқи ишлар министири, шундақла икки партийәлик дөләт мәҗлиси тәрипидинму оттуриға қоюлған. Америкаға қарайдиған болсақ, бу дөләттә гәрчә ихтилаплар болсиму, уйғур мәсилисидә бирликкә игә: җумһурийәтчиләр, демократлар, мустәқилчиләр, дөләт мәҗлиси вә иҗраий тармақниң президенти, һәммәйлән уйғурларға болуватқан наһәқчиликни тохтитишни қоллайду вә уйғур дәваси үчүн давамлиқ гәп қилиду.

Соал: зиярәттә болғанда, сиз хели көп уйғурлар билән көрүштиңиз. Бәзилириниң уруқ-туғқанлири лагерда тутулуп турулуватиду. Бәзилириниң уруқ-туғқанлири билән һеч алақиси йоқлуқиға үч йил яки үч йилдин артуқ болди. Сиз уларни аңлиғанда қайси ишлар сизгә тәсир қилди?

Җаваб: шундақ, бу йәрдә һәр шәхсниң бир һекайәси бар. Мәсилән, мән дала паалийитигә бериштин 10 күн бурун амстердамдики дам мәйданида бир уйғур билән учраштим. У шу йәрдә иди, аялим билән иккимиз униң билән параңлаштуқ. Есимдә қелишичә, униңда йиллардин бери алақилишәлмигән (зади қанчә йил болғинини пәрәз қилалмидим) 17 нәпәр уруқ-туғқининиң рәсими бар иди. Бу бир трагедийә. Әмма маңа бәкрәк тәсир қилғини, мән дала паалийитигә қатнашқанда җәмий 40тәк кишидин тәркиб тапқан бир топ уйғур бар иди. Мән «қанчиңларниң шәхсий һекайиси (трагедийәси) бар? қанчиңлар уруқ-туғқанлириңлар билән алақилашалмайватисиләр? қанчиңлар уруқ-туғқанлириңларниң нәдә икәнлики, қандақ болуп кәткинини билмәйсиләр?» дегән соални сорисам, һәммиси қолини көтүрди. Мән конгреста ишләп бундақ соалларни сорисам, бир топ кишиләрниң йерими яки болмиса үчтин бири қолини көтүрәтти. Әмма һәр бир адәм қолини көтүрди. Һәммисиниң шәхсий трагедийәси барлиқи хитайдики уйғурлар учраватқан зиянкәшликниң қанчилик дәриҗидә омумлишип кәткинидин дерәк бериду.

Соал: сизниңчә, голландийәдә турушлуқ америка әлчиханиси уйғур җәмийитигә қандақ ярдәм қилалайду?

Җаваб: улар «дәрдимизни башқилар аңлиса, америка бизгә көңүл бөлсә» дәйдиғу дәймән. Уларға әң алди билән көрсәткинимиз шу иди. Биз тарихта бундақ трагедийәләрни җиқ аңлиған, түрмидә йетип қоюп берилгәндин кейин бәзиләр «америка бизниң нәдә икәнликимиз вә бешимизға немә иш кәлгәнликидин хәвәр тепип, бизгә ярдәм қилип туридикән, бизгә буниң нәқәдәр чоң әһмийити барлиқини ипадиләп болалмаймиз» дегәндәк гәп қилип бериду. Бизму шуни дәймизки, америка силәрниң бешиңларға кәлгән иштин хәвәр тапти, силәрни қоллаймиз, силәрни унтумаймиз. Андин йәнә бир гәп, мәйли уйғурларға зиянкәшлик қилишқа сәвәбчи болған хитай әмәлдарлириға җаза йүргүзүштә болсун яки уйғурларға зиянкәшлик қилишта рол ойниған компартийигә җаза йүргүзүштә болсун, буниңдин кейин немә қилишимиз тоғрулуқ голландийә һөкүмити вә явропадики қоллиғучилар билән пикир алмаштуруп, хитай һөкүмитигә уйғурларға қиливатқан зулумиға җавабкар болидиғанлиқи тоғрулуқ сигнал беришни үмид қилимиз.

Соал: сиз баятин америка билән голландийә даирилири уйғур мәсилисидә охшаш пикирдә, дедиңиз, әмди, сизниңчә, голландийә һөкүмити билән һәмкарлишип, голландийәгила әмәс, пүткүл явропа иттипақиға бу мәсилини аңлитип, голландийәдики уйғурларға ярдәм қилғили боламду?

Җаваб: болиду дәп қараймән. Баш әлчи болуш сүпитим билән бу мәсилини явропа иттипақида аңлитиш хизмәт даирәмгә кирмәйду, әлвәттә. Бизниң у йәрдә (явропа иттипақида) роналд гидвитс дәп бир әлчимиз бар, биз дәнһагда турушлуқ әлчи билән билән параңлишиватимиз. У америка һөкүмитидин биринчи болуп ойлишидиған иш тоғрулуқ вәзипә алиду. Униң билән параңлашсам, уйғур мәсилисиниму дейишимиз. Униң бу мәсилидә вашингтондин йолйоруқ алидиғанлиқини билимән, шуңа мәнчә бу ишни америка һөкүмити қиливатқан бир иш дейишкә болиду. Демәк, бу голландийәдә турушлуқ америка баш әлчисиниң өз пилани билән қиливатқан ишила әмәс, бәлки америка һөкүмити көңүл бөлүватқан бир иштур.

Соал: америка вә голландийә һөкүмити бу ишқа киришти десәк, сизниңчә қандақ усуллардин пайдилинип уйғурларға ярдәм қилидиғанду? бу соални бәлким сиздин соримисамму болатти.

Җаваб: американиң бу мәсилигә болған сиясити вашингтонда бекитилиду. Голландийәдә дәнһагдин, явропада бирюсселдин бекитилиду. Мән баятин дегәндәк, бизниң, уйғурларға зиянкәшлик қилишта рол ойниған шәхсләргә җаза йүргүзүш, һөкүмәткә йәни компартийигә җаза йүргүзүш дегәндәк чарилиримиз бар. Вашингтон билән дәнһаг бу мәсилини б д т вәяки башқа хәлқара сорунларда оттуриға қоюш арқилиқ бу мәсилини техиму тонутуш һәмдә хитай компартийәсигә күчлүк бесим қилиш арқилиқ уни өз қилмишлирини өзгәртишкә мәҗбурлаш қатарлиқ тәдбирләрни йолға қоюшни ойлишиши мумкин.

Соал: ахирқи соалим, йеқинда бир қисим мутәхәссисләр уйғур мәсилисини нопус қирғинчилиқи дәп баһалашса, йәнә бәзи мутәхәссисләр мәдәнийәт қирғинчилиқи дәп баһалашқа башлиған. Сизчә, уйғур мәсилиси җисманий қирғинчилиққа айлинип кетип қалса, шималий атлантик окян әһди тәшкилати яки америка һөкүмити буниң үчүн җиддий пилан түзәрму?

Җаваб: ташқи ишлар министирлиқи уйғурларниң бешиға келиватқан ишларниң етник қирғинчилиқ яки әмәслики тоғрулуқ қарар чиқириду. Голландийәдә турушлуқ баш әлчи болуш сүпитим билән буниңға бир нәрсә дейәлмәймән. Бирақ, бу қарарниң вашингтонда давамлиқ муһакимә қилиниватқанлиғиға ишинимән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт