Gollandiyediki amérika bash elchisi pétér xokéstra ependi bilen söhbet

Muxbirimiz alim séyitof
2020-07-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikaning gollandiyede turushluq bash elchisi pété hoksitra ependi gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchiliri we Uyghur jama'iti bilen körüshti. 2020-Yili 13-iyul.
Amérikaning gollandiyede turushluq bash elchisi pété hoksitra ependi gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchiliri we Uyghur jama'iti bilen körüshti. 2020-Yili 13-iyul.
Photo: RFA

So'al: sizning ikki hepte aldida gollandiye Uyghur jem'iyitini ziyaret qilishingizgha néme türtke boldi?

Jawab: men gollandiyege kelgendin buyan bu yerdiki Uyghur jem'iyiti toghruluq azraq xewer tapqan. Elwette, men özümning dölet mejliside qilghan ishlirim arqiliq Uyghurlar toghruluq xewer tapqanidim. Emma, bu mesile (Uyghur mesilisi démekchi) amérika bilen gollandiye oxshash qaraydighan bir mesilidur. Xitaydiki Uyghurlargha yardem bérishte (biz gollandiye bilen) mörini-mörige tirep turalaymiz. Démek, bu mesile bizning ikki terep munasiwetlirimizni kücheytidu. Eng muhimi shuki, bundaq qilishimiz heq. Uyghurlar ziyankeshlikke uchrawatqan millet, ziyankeshlikke uchrawatqan étiqadchi xelq. Bu mesile del amérika bilen gollandiye bir ish qilishqa tégishlik mesilidur.

So'al: Uyghurlarni ziyaret qilghanda némilerni dédingiz?

Jawab: biz, "Amérika silerning ishinglarni qollaydu, (gollandiyediki Uyghur) jem'iyitining bixeter hem xatirjem turushigha kapaletlik qilish mejburiyitimiz bar, xitaydiki Uyghurlarning béshigha kéliwatqan künlerni toxtitishqa tirishiwatimiz" déduq. Uyghurlarning hazirqi weziyitining chataq ikenlikini we Uyghurlargha yardem bérishke tirishidighanliqimizni éyttuq. Bular amérika prézidénti, amérika tashqi ishlar ministiri, shundaqla ikki partiyelik dölet mejlisi teripidinmu otturigha qoyulghan. Amérikagha qaraydighan bolsaq, bu dölette gerche ixtilaplar bolsimu, Uyghur mesiliside birlikke ige: jumhuriyetchiler, démokratlar, musteqilchiler, dölet mejlisi we ijra'iy tarmaqning prézidénti, hemmeylen Uyghurlargha boluwatqan naheqchilikni toxtitishni qollaydu we Uyghur dewasi üchün dawamliq gep qilidu.

So'al: ziyarette bolghanda, siz xéli köp Uyghurlar bilen körüshtingiz. Bezilirining uruq-tughqanliri lagérda tutulup turuluwatidu. Bezilirining uruq-tughqanliri bilen héch alaqisi yoqluqigha üch yil yaki üch yildin artuq boldi. Siz ularni anglighanda qaysi ishlar sizge tesir qildi?

Jawab: shundaq, bu yerde her shexsning bir hékayesi bar. Mesilen, men dala pa'aliyitige bérishtin 10 kün burun amstérdamdiki dam meydanida bir Uyghur bilen uchrashtim. U shu yerde idi, ayalim bilen ikkimiz uning bilen paranglashtuq. Ésimde qélishiche, uningda yillardin béri alaqilishelmigen (zadi qanche yil bolghinini perez qilalmidim) 17 neper uruq-tughqinining resimi bar idi. Bu bir tragédiye. Emma manga bekrek tesir qilghini, men dala pa'aliyitige qatnashqanda jem'iy 40tek kishidin terkib tapqan bir top Uyghur bar idi. Men "Qanchinglarning shexsiy hékayisi (tragédiyesi) bar? qanchinglar uruq-tughqanliringlar bilen alaqilashalmaywatisiler? qanchinglar uruq-tughqanliringlarning nede ikenliki, qandaq bolup ketkinini bilmeysiler?" dégen so'alni sorisam, hemmisi qolini kötürdi. Men kon'grésta ishlep bundaq so'allarni sorisam, bir top kishilerning yérimi yaki bolmisa üchtin biri qolini kötüretti. Emma her bir adem qolini kötürdi. Hemmisining shexsiy tragédiyesi barliqi xitaydiki Uyghurlar uchrawatqan ziyankeshlikning qanchilik derijide omumliship ketkinidin dérek béridu.

So'al: sizningche, gollandiyede turushluq amérika elchixanisi Uyghur jem'iyitige qandaq yardem qilalaydu?

Jawab: ular "Derdimizni bashqilar anglisa, amérika bizge köngül bölse" deydighu deymen. Ulargha eng aldi bilen körsetkinimiz shu idi. Biz tarixta bundaq tragédiyelerni jiq anglighan, türmide yétip qoyup bérilgendin kéyin beziler "Amérika bizning nede ikenlikimiz we béshimizgha néme ish kelgenlikidin xewer tépip, bizge yardem qilip turidiken, bizge buning neqeder chong ehmiyiti barliqini ipadilep bolalmaymiz" dégendek gep qilip béridu. Bizmu shuni deymizki, amérika silerning béshinglargha kelgen ishtin xewer tapti, silerni qollaymiz, silerni untumaymiz. Andin yene bir gep, meyli Uyghurlargha ziyankeshlik qilishqa sewebchi bolghan xitay emeldarlirigha jaza yürgüzüshte bolsun yaki Uyghurlargha ziyankeshlik qilishta rol oynighan kompartiyige jaza yürgüzüshte bolsun, buningdin kéyin néme qilishimiz toghruluq gollandiye hökümiti we yawropadiki qollighuchilar bilen pikir almashturup, xitay hökümitige Uyghurlargha qiliwatqan zulumigha jawabkar bolidighanliqi toghruluq signal bérishni ümid qilimiz.

So'al: siz bayatin amérika bilen gollandiye da'iriliri Uyghur mesiliside oxshash pikirde, dédingiz, emdi, sizningche, gollandiye hökümiti bilen hemkarliship, gollandiyegila emes, pütkül yawropa ittipaqigha bu mesilini anglitip, gollandiyediki Uyghurlargha yardem qilghili bolamdu?

Jawab: bolidu dep qaraymen. Bash elchi bolush süpitim bilen bu mesilini yawropa ittipaqida anglitish xizmet da'iremge kirmeydu, elwette. Bizning u yerde (yawropa ittipaqida) ronald gidwits dep bir elchimiz bar, biz denhagda turushluq elchi bilen bilen paranglishiwatimiz. U amérika hökümitidin birinchi bolup oylishidighan ish toghruluq wezipe alidu. Uning bilen paranglashsam, Uyghur mesilisinimu déyishimiz. Uning bu mesilide washin'gtondin yolyoruq alidighanliqini bilimen, shunga menche bu ishni amérika hökümiti qiliwatqan bir ish déyishke bolidu. Démek, bu gollandiyede turushluq amérika bash elchisining öz pilani bilen qiliwatqan ishila emes, belki amérika hökümiti köngül bölüwatqan bir ishtur.

So'al: amérika we gollandiye hökümiti bu ishqa kirishti dések, sizningche qandaq usullardin paydilinip Uyghurlargha yardem qilidighandu? bu so'alni belkim sizdin sorimisammu bolatti.

Jawab: amérikaning bu mesilige bolghan siyasiti washin'gtonda békitilidu. Gollandiyede denhagdin, yawropada biryusséldin békitilidu. Men bayatin dégendek, bizning, Uyghurlargha ziyankeshlik qilishta rol oynighan shexslerge jaza yürgüzüsh, hökümetke yeni kompartiyige jaza yürgüzüsh dégendek charilirimiz bar. Washin'gton bilen denhag bu mesilini b d t weyaki bashqa xelq'ara sorunlarda otturigha qoyush arqiliq bu mesilini téximu tonutush hemde xitay kompartiyesige küchlük bésim qilish arqiliq uni öz qilmishlirini özgertishke mejburlash qatarliq tedbirlerni yolgha qoyushni oylishishi mumkin.

So'al: axirqi so'alim, yéqinda bir qisim mutexessisler Uyghur mesilisini nopus qirghinchiliqi dep bahalashsa, yene bezi mutexessisler medeniyet qirghinchiliqi dep bahalashqa bashlighan. Sizche, Uyghur mesilisi jismaniy qirghinchiliqqa aylinip kétip qalsa, shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilati yaki amérika hökümiti buning üchün jiddiy pilan tüzermu?

Jawab: tashqi ishlar ministirliqi Uyghurlarning béshigha kéliwatqan ishlarning étnik qirghinchiliq yaki emesliki toghruluq qarar chiqiridu. Gollandiyede turushluq bash elchi bolush süpitim bilen buninggha bir nerse déyelmeymen. Biraq, bu qararning washin'gtonda dawamliq muhakime qiliniwatqanlighigha ishinimen.

Toluq bet