Amérika tashqi ishlar ministirliqining kishilik hoquq yilliq doklatida Uyghur qirghinchiliqining dawamlishiwatqanliqi alahide tekitlendi

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.04.24
Antoni blinkén amérikaning muhim tashqi siyaset pilanini bayan qildi Amérika tashqi ishlar ministiri antoniy billinkén jow baydén hökümitining muhim tashqi siyasitini bayan qildi. 2021-Yili 3-mart, washin'gton.
REUTERS

2024-Yil 4-ayning 22-küni (düshenbe) amérika tashqi ishlar ministirliqi 2023-Yilliq kishilik hoquq mesililiri heqqidiki doklatiNi élan qildi.

Mezkur doklatta 200 ge yéqin dölet we rayonda ötken bir yil ichide yüz bergen kishilik hoquq depsendichilikliri xatirilen'gen bolup, shu qatarda Uyghur rayonidiki Uyghur we bashqa musulmanlargha qilin'ghan zulumlar qayta-qayta tilgha élin'ghan.

Amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén (Antony Blinken) mezkur doklatning kirish sözide “Xitay xelq jumhuriyitide dawamlishiwatqan éghir kishilik hoquq depsendichiliki höjjetliri” ni otturigha qoyup mundaq dégen: “Xitay hökümiti shinjangdiki Uyghur we bashqa musulman xelqlerge qaritilghan irqiy qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayet, mejburiy emgek qatarliq kishilik hoquq depsendichiliklirini dawam qilmaqta.”

 Doklatning xitay toghrisidiki bölümide bir milyondin artuq kishining lagér we türmilerde tutup turuluwatqanliqi, shuningdek Uyghur diyaridiki qayta terbiyelesh lagérliri we Uyghurlar uchrawatqan bashqa zulumlar deliller bilen tepsiliy bayan qilin'ghan. Doklatning élan qilinishi munasiwiti bilen tashqi ishlar ministirliqida düshenbe küni mexsus muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzüldi. Amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkénning 24-apréldin 26-aprélghiche béyjingda ziyarette bolush harpisida élan qilin'ghan bu doklat dunyawi axbaratlarning küchlük diqqitini tartmaqta.

Roytérs agéntliqi bu heqte düshenbe “Bilinkin xitay ziyaritidin ilgiri élan qilin'ghan doklatta shinjangdiki irqiy qirghinchiliqning dawam qiliwatqanliqini éytti” dégen bash témida xewer berdi. Ular xewiride bilinkin 2021-yili wezipige olturghanda aldinqi nöwetlik hökümetning xitay ijra qiliwatqan irqiy qirghinchiliq heqqidiki qararini qollighanliqi we u xitay emeldarliri bilen körüshkende bu mesilini otturigha qoyghanliqini tilgha alghan. Shundaqla amérika hökümiti yéqinqi yillardin buyan bu heqtiki meydanini saqlap kéliwatqan bolsimu emma Uyghur mesilisining amérika we xitay emeldarliri otturisidiki biwasite alaqide nuqtiliq mesile bolmay kelgenlikimu tekitlen'gen.

Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri bölümining sabiq diréktori sofi richardson (Sophie Richardson) xanim ziyaritimizni qobul qilip mezkur doklatqa mundaq baha berdi: “Adette amérika tashqi ishlar ministirliqi her yili martta élan qilip kelgen yilliq doklatining bu qétim kéchikip élan qilinishi bilen tashqi ishlar ministiri antoni bilinkénning bashlinish aldidiki xitay ziyariti otturisida qandaq munasiwetning barliqi éniq emes. Emma bilinkénning doklatta alahide tekitligen bayanliri xitayni bi'aram qilidu. Chünki bu bayanlar hazirqi ré'alliqni eks ettüridu, bu bayanlar pirézidént baydin teripidinmu bir qanche yildin buyan tekrarlinip kelmekte. Démek, bu ashkara halda xitayni irqiy qirghinchiliqni dawamlashturuwatidu, dep eyibleshning kupaye qilmaydighanliqinimu körsitip bermekte. Biz konkrét qedemlerning élinishigha mohtajmiz. ”

Sofi xanim antoni bilinkénning bu qétimqi ziyaret jeryanida téximu küchlük shekilde bu mesilini otturigha qoyushi lazimliqini eskertip mundaq dédi:

 “Men bilinkénning bu ziyaritide bu endishilirini otturigha qoyush bilen teng xitayning irqiy qirghinchiliqni toxtishishi üchün konkrét qedem élishini telep qilishi bekmu muhim dep qaraymen. Xitayning insaniyetke qarshi jinayetlirini toxtitish, shuningdek bu jinayette qoli bar xitay emeldarlirining jawabkarliqini sürüshte qilidighanliq iradisini bildürüsh oxshashla muhim. Ötken ayda ma shingrüy rayonda islamni xitaylashturushni kücheytidighanliqini tilgha aldi. Shunga xitayning bu xil jinayetlirini toxtitish üchün jiddiy tedbir qollanmighanda uning bu jinayetlirini dawamlashturushigha ilham bergenlik bolidu. Uyghurlarning yalghuz milliy we diniy kimliki, medeniyiti tehdit astida bolupla qalmay, ular yene mewjutluq kirizisi astida turmaqta. ”

Sofi richardsonning pikriche, mushundaq bir doklatning élan qilinishi xelq'arada qollashqa we bu heqte ortaq pikir birliki hasil qilishqa yol achqanda téximu zor ehmiyetke ige bolidu. Shuning üchün xitayning qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlirini sürüshte qilish sahesidimu tégishlik tedbirlerni élish zörür.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining 2023-yilliq doklatida alahide tekitlen'gen muhim nuqta, Uyghur diyaridiki shexslerning xalighanche tutqun qilinishi we qiynaqqa duchar bolushi, shuningdek lagérgha qamash tedbirining xitay merkiziy hökümiti bir qolluq pilanlighan we ijra qilghan qilmishlar ikenliki éniq bayan qilindi. Muhimi, xitay hökümitining rayonda bu jinayetlirini hazirmu izchil dawam qiliwatqanliqi, jümlidin mejburiy tughmas qiliwétish, mejburiy hamile chüshürüsh, jinsiy xorluq, kölemleshken mejburiy emgek, ichki eza oghriliqi qatarliqlar tepsiliy misallar we pakitlar boyiche sherhlen'gen.

Doklatta lagér téshidiki Uyghurlarning ehwalimu alahide orun alghan bolup, jaza lagéridin a'ilisige qoyup bérilgenlerning uzun ötmey qaza qiliwatqanliqi alahide diqqet tartidu. Buninggha misal qatarida 2023-yili 7-ayda erkin asiya radiyosining maralbéshi nahiyesidiki tumshuq türmisining qurban héyttin ilgiri kem dégende 26 Uyghur mehbusning jesitini a'ilisige qayturup bergenlikini xewer qilghanliqi, 2017-yili qolgha élin'ghan we “Milliy bölgünchilikni teshebbus qilish” jinayiti bilen eyiblen'gen Uyghur sha'iri abdulla sawutning 2022-yili 12-ayda türmidin chiqqandin kéyin uzun ötmey qaza qilghanliqi qatarliqlar tilgha élin'ghan.

Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning mezmunliridin lagérlardiki rohiy we jismaniy qiynaqlar, yuqiri pen-téxnika arqiliq nazaret qilish, pikir erkinlikini boghush, xitay bolmighan milletlerning obrazini gherezlik halda xunükleshtürüsh, diniy jama'etni qalaqliqta eyiblesh heqqidiki teshwiqatliri qatarliqlarghimu tégishlik orun bérilgen. Shuningdek bu xildiki zulumlar jümlisidin bolghan tehdit sélish we bashqa qilmishlarning hazir alliqachan xitay chégrasidin halqip, erkin dunya tupraqlirida yamrawatqanliqi, xitayning chégra halqighan zulumlirining öktichilerning awazini öchürüshtiki muhim wasite bolup qalghanliqimu tepsiliy sherhlen'gen.

 “Kishilik hoquq qoghdighuchilirini mudapi'e qilish teshkilati” ning pa'aliyet ishliri diréktori lawra xart (Laura Harth) mezkur doklat heqqide radiyomizning sorighan so'allirigha élxet arqiliq jawab qayturdi. U xétide mundaq deydu: “2023-Yilliq kishilik hoquq doklatining sehipisi xitayda dawamlishiwatqan kishilik hoquq xatirisi bilen échildi, tashqi ishlar ministiri antoni bilinkin xitay xelq jumhuriyitining Uyghur we bashqa musulman milletlerge qarita irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet yürgüzüwatqanliqini tekitlidi. Biz bu tekrar bahalashning muhimliqini teswirlep bérelmeymiz, bolupmu dunyadiki köpligen döletler xitay kompartiyesi dawamliq sadir qiliwatqan bu wehshiylikke dawamliq köz yumuwalghan bir shara'itta bu téximu shundaq bolidu.

Amérika hökümitining bu bayanatni we doklatni bilinkénning xitay ziyariti harpisida ashkara élan qilishi xitay kommunistik partiyesi üchün özi sadir qiliwatqan kishilik hoquq depsendichilikini untup qalmasliq yaki basurup qoymasliq heqqide éniq signal bolghusi.”

Lawra xanimning qarishiche, bu doklat we bahalar xitay da'iriliri üchün bir agahlandurush bolupla qalmastin yene chet'el teweside turuwatqan musapirlarni qoghdashtimu muhim rol oynaydu. Shunga bu doklatning we bayanatlarning köplep tarqilishi téximu muhim. Nöwette bu heqtiki xewer we mulahiziler herqaysi axbarat wasitiliridin keng yer almaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.