Афғанистандин әскәр чекиндүргәндин кейин, америка техиму көп күчини хитайға қаритидикән

Мухбиримиз җәвлан
2021-08-25
Share
Афғанистандин әскәр чекиндүргәндин кейин, америка техиму көп күчини хитайға қаритидикән Һамид карзай хәлқара айродромида афғанистандин чекиниватқан америка әскәрлири. 2021-Йили 20-авғуст.
REUTERS

21-Авғуст, "вал-ситрет журнили" гезитидә елан қилинған бир мақалидә қәйт қилинишичә, америка афғанистандин әскәр чекиндүргәндин кейин, техиму көп дипломатийә вә һәрбий күчини хитайға қаритидикән.

Бу мақалидә билдүрүлүшичә, талибан күчлири алдинқи һәптә афғанистан һөкүмитини ағдуруп ташлиған пәйттә, 25 миң америка деңиз армийәси қуруқлуқта җәң қилиш қисми башқа дөләтләрниң деңиз армийә әскәрлири билән ғәрбий тинч окян араллирида бирләшмә һәрбий манивер елип барған. Бу соғуқ мунасивәтләр урушидин кейин елип берилған әң зор көләмлик һәрбий манивер болуп, японийә, әнгилийә, австәралийә қошунлириму бу маниверға қатнашқан. Бу маниверниң өткүзүлүши америка армийәси 20 йил аввал афғанистанға киргәндин буянқи һәрбий һәрикитиниң муһим бурулуш нуқтиси һесаблинидикән. Йәнә бир җәһәттин, афғанистан қолдин кәткәндин кейин, хәлқараниң ишәнчисидин айрилип қеливатқан америка, өз иттипақдашлириға бу манивер арқилиқ тәсәллий вә мәдәт бәрмәкчи болған.

Хитай ишлири тәтқиқатчиси гордон чаң әпәнди американиң пәқәт гәп билән әмәс, бәлки әмәлий һәрикәт билән хәлқараниң ишәнчисини қайта тиклийәләйдиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: "американиң дипломатийә тарихидики бу әң еғир мәғлубийәттин кейин, америка һөкүмитиниң инавитини әслигә кәлтүрүш әмди гәп билән болмайду, бизниң тәләп қилидиғинимиз үнүмлүк һәрикәт қоллиниш. Мәсилән, деңиз армийә вә һава армийәсини тәйвәнгә орунлаштуруш арқилиқ хитайни тосуш керәк. Буниң үчүн америкада һөкүмәт алмашса яхши, чүнки һәр қайси дөләтләр бу бир мәйдан апәтни президент җов байденниң хаталиқи кәлтүрүп чиқарғанлиқини тонуп йәтти".

Афғанистандики малиманчилиқ американиң ғәрб дунясидики иттипақдашлиринила әмәс, хитайниң тәһдитигә қарши американи қоллап келиватқан асия дөләтлириниму қаттиқ һәйран қалдурған. Хитай һөкүмити бу пурсәттин пайдилинип от қойруқлуқ қилип, бу дөләтләрни американиң һәрбий күчигә артуқ ишинип кәтмәсликкә чақирған, болупму тәйвәнгә "америкаға таянсаң, америкаға ишәнсәң, ақивитиң афғанистандәк болиду" дегән сигнални бәргән. Хитай даирилири "йәр шари вақит гезити" арқилиқ нийитини очуқ ипадиләп, "әгәр икки қирғақта уруш партилап қалса, тәйвән чоқум америка тәрипидин ташливетилиду. Һалбуки, хитай тәйвәнни һәр заман өз земининиң айрилмас бир қисми қарайду," дәп давраң салған.

"йәр шари сиясити" ақиллар мәркизидин доктор әзим ибраһим бу йәрдики мәсилиниң американиң өз инавитини йоқитиш мәсилиси әмәсликини билдүрүп мундақ деди: "мән американиң тәйвән мәсилисидә өз инавитини йоқитип қойғиниға ишәнмәймән. Америка тәйвән, японийә вә җәнубий корийәгә һәрбий ярдәм беришни алибурун қарар қилип болған. Мәнчә бу инавәт мәсилиси билән алақиси йоқ бир иш. Америка йәнила атлантик окян вә тинч окяндики қудрәтлик күч".

Америка йиллардин бери тәйвәнгә қорал сетип бериш вә тәйвәнниң һәрбий ишлириға йетәкчилик қилиш арқилиқ тәйвәнгә ярдәм қилип келиватқаникән. Нөвәттә американиң японийәдә 50 миң әскири, җәнубий корийәдә 28 миң әскири болуп, америка дөләт бихәтәрлик мәслиһәтчиси җек салливен американиң бу йәрдики әскәр санини азайтмайдиғанлиқини билдүргән.

Доктор әзим ибраһим американиң афғанистандин әскәр чекиндүрүши хитайға тақабил туруш үчүн болған тәқдирдиму, хитайға пайда елип келидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: "мәнчә, узақни ойлиғанда буниңдин хитай, русийә вә пакистан әң чоң мәнпәәт алиду. Америка бу районни алған билән униңға тәсир көрситәлмиди. Хитай болса бу районға көпләп мәбләғ салди, пакистанғила 62 милярд доллар хәҗлиди. Әмма бу районниң муқимлиқини америка нурғун чиқим билән сақлап берип келиватқаниди. Америка бу йәрдин айрилғандин кейин хитай йеңи талибан һөкүмити билән келишим түзүп, мәбләғ селиш ишлириниң тәһдиткә учримаслиқиға капаләтлик қилишини тәләп қилиду".

Афғанистандики малиманчилиқ давам қиливатқан бу мәзгилдә американиң муавин президенти камала һаррис асиядики тунҗи зиярәт нуқтиси болған сингапорға берип, американиң тинч окян районидики дөләтләр билән узақ муддәт һәмкарлиқ орнитип, хитай тәһдитигә бирликтә қарши туридиғанлиқи һәққидә сигнал бәргән. У мундақ дегән: "биз билимизки, хитай һөкүмити җәнубий деңиздики көплигән районларда игилик һоқуқи барлиқи һәққидә җар селип, давамлиқ бесим вә тәһдит селиватиду. Хәлқара тәртипни бузуп, дөләтләрниң игилик һоқуқиға хирис қиливатиду. Америка вә американиң иттипақдашлири бу тәһдитләргә тәң учраватиду. Америка әркин вә ечиветилгән тинч окян райони бәрпа қилип, өзимизниң вә иттипақдашлиримизниң ортақ мәнпәәтини қоғдашқа тиришиду".

Америка ранд (Rand) сиясәт тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси сикот һаролд камала һаррисниң бу зиярити һәққидә тохтилип мундақ деди: "байден һөкүмити хизмәт башлиғандин тартипла һинди-тинч окян райониға көңүл бөлүп кәлди; чоң дөләтләр оттурисидики риқабәтни асас қилип, дипломатийә вә дөләт мудапийә сиясити йүргүзүп кәлди. Буниңдин рошәнки, америка хитайни хәтәрлик рәқиб дәп тонуйду. Хитайниң қошна дөләтләр билән болидиған уруш хәвпи асасән чоң қуруқлуқ билән тәйвән арисида мәвҗут. Шуңа байдин-һаррис һөкүмитигә көрә, бу район иттипақидики дөләтләрниң америкаға ярдәм бериши мәзкур дөләтләрниң 40 йилдин бери тинчлиқ вә муқимлиқтин мәнпәәтлинип келиватқанлиқи һәққидә хитайға очуқ сигнал бериду. Хитай әгәр тәйвәнгә тәһдит салса, буниңға америкала әмәс, японийә яки бу райондики башқа дөләтләрму дәрһал инкас қайтуриду".

Америка һөкүмити хитайниң тәһдитигә тақабил туруш асаслиқ дипломатийә күчи вә һәрбий күчини асия-тинч окян райониға қаритидиғанлиқи һәққидә вәдә бәргән болуп, трамп һөкүмити японийә, һиндистан, австралийә билән бирлишип "төт дөләт бихәтәрлик диялоги" қурған болса, җов байден һөкүмитиму буниңға варислиқ қилип "төт дөләт иттипақи" (Quad) қурғаниди.

Афғанистандин әскәр чекиндүргәндин кейин, американиң асаслиқ диққитини "төт дөләт иттипақи" ға мәркәзләштүрүш вә бу иттипақтики дөләтләр билән техиму маслишип һәрикәт қилиш пурсити болидикән. Америка, японийә, һиндистан, австралийә һәрбий әмәлдарлири алдинқи һәптә тор арқилиқ көрүшүп сөһбәт елип барған болуп, бу йил күздә иккинчи қетимлиқ йиғин ечиш вақтини бекиткән, бу дөләтләр йәнә бу йил 4 дөләт деңиз армийәси һәрбий манивери елип баридикән.

Әзим ибраһим афғанистандики малиманчилиқниң бу "4 дөләт иттипақи" ға көрситидиған тәсири һәққидә тохтилип мундақ деди: "мәнчә, бу райондики дөләтләрдин хитай, русийә, пакистан яки һиндистан болсун, һечқайсиси бу районниң муқимсиз болушини халимайду. Һазир мениң тәсәввур қилалайдиғиним хәлқараниң талибанни бир-бирләп етирап қилиши. Талибанниң күтидиғини русийә билән хитайниң етирап қилиши, бу йәрдә пакистан билән қатар уларни етирап қилиду, чүнки талибан уларниң шималдики иттипақдиши; бу вәзийәт йәнә тәрәққий қилиши мумкин. Нөвәттики әһвалдин қариғанда, талибан һөкүмитини таллаштин башқа чарә йоқтәк қилиду".

"вал-ситрет журнили" гезитидики бу мақалидә тилға елинған анализчиларниң қаришичә, афғанистандики малиманчилиқ "төт дөләт иттипақи" ниң һәмкарлиқиға тәсир көрситидикән. Болупму һиндистан өзиниң беқинида талибандәк қаттиқ қол шәриәт дөлитиниң пәйда болушидин тәһдит һес қилған. явропа дөләтлири болса американиң явропаниң бихәтәрликигә көпрәк күч аҗритишини үмид қилидикән. Һалбуки, тәһлилчиләр бирдәк һалда, байден һөкүмитиниң афғанистандин әскәр чекиндүрүши асасән хитай билән русийәниң тәһдитигә тақабил туруш үчүн, әмдики мәсилә байдин һөкүмитиниң бу икки дөләткә қандақ дадиллиқ билән инкас қайтуруши, дәп қариған.

Гордон чаң әпәнди афғанистан мәсилиси түпәйлидин уйғурлар мәсилисиниң унтулуп қалмайдиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: "пүтүн дуняниң диққити афғанистандики ишларға мәркәзлишип қалғанлиқтин башқа мәсилиләр, җүмлидин хитайдики ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләр тилға елинмайватиду. Бу мәсилиләр әлвәттә муһим, униңға пәқәт нөвәттики вәзийәттила диққәт қилинмайватиду. Уйғур, қазақ вә башқа түркий милләтләргә селиниватқан қорқунчлуқ зулум бизниң хитай билән болған мунасивитимиздики түп мәсилидур, чүнки биз хитай һөкүмити билән дуняви қиммәт қариши үстидә күрәш қиливатимиз".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт