2021-Йилидики америка-хитай мунасивитидә йеңидин баш көтүрүватқан хәтәрләр

Мухбиримиз әзиз
2021-09-08
Share
Америка-хитай рәһбәрлири немә үчүн аляскада учришиду? Америка ташқи ишлар министири антоний биллинкен хитайни "мәҗбурлаш вә таҗавузчилиқ" ишлитиштин агаһландурди. 2021-Йили 16-март, токйо, японийә.
REUTERS

Өткән бирнәччә йилда барғансери әвҗигә чиқишқа башлиған америка-хитай мунасивитини йеқиндин буян бир қисим мутәхәссисләрниң "йеңи соғуқ уруш" дәп аташқа башлиғанлиқи мәлум. Бу хилдики ‍омумий җәһәттин бузулуватқан мунасивәтниң нөвәттики иқтисад вә дипломатийә саһәсидики әһвалиға қарап чиқиш, шу арқилиқ буниң йеқин кәлгүсидики тәрәққият әһвалини тәхмин қилиш мәқситидә 8-сентәбир күни америка дөләт мәҗлиси қармиқидики "америка-хитай иқтисад вә бихәтәрлик мәсилилирини баһалаш комитети" мәхсус гуваһлиқ йиғини чақирди.

Мәзкур комитетниң муавин рәиси рабин клевләнд ханим алди билән сөз елип америка-хитай мунасивитидә нөвәттә көрүлүватқан асасий мәсилиниң немә икәнликини шәрһләп өтти. Униң пикричә, хитай һөкүмити өткән бирнәччә йилдин буян хитай иқтисадий саһәсини шәкилләндүридиған барлиқ кархана системисини хитай һөкүмитиниң арзуси бойичә иш көрүшкә мәҗбурлап уларни "компартийәниң биваситә рәһбәрликигә мутләқ итаәт қилиш" қа буйрумақтикән. Бу хилдики ширкәтләр һөкүмәтниң биваситә контроллуқида болуштәк "бир туташ буйруқ" ниң тәсиридин бу ширкәтләргә иқтисадий җәһәттин бағлинишлиқ болған америка тәвәсидики мәбләғ салғучиларму бу хил мутләқ контроллуқниң қурбанлириға айланмақтикән. Униңдин башқа биваситә һалда хитайға мәбләғ селиватқан америка ширкәтлириму хитай һөкүмитиниң мушу хилдики контроллуқида пут-қоли чүшәп қоюлғанлиқтин, уларниң иқтисадий паалийәтлириму еғир тосқунлуқларға дуч кәлмәктә икән. Компартийәниң арзусиға сәлла хилаплиқ қилған ширкәтләр "вәйран болуш" қа дуч кәлгәнликтин америка содигәрлириниң хитайға мәбләғ қилип селинған нәччә милярд долларлиқ мәблиғи бир кечидила "ғайиб болған" ишлар көп қетимлап көрүлмәктикән. Әмдиликтә болса хитай һөкүмити иқтисадий саһәгә қаритилған мутләқ контроллуқтин һалқип, америка пән-техника ширкәтлиригиму еғир тәһдитләрни пәйда қилмақтикән.

Америка билән хитай оттурисидики дипломатик мунасивәттә көрүлүватқан йириклишиштики бир муһим сәвәб болған хоңкоңдики демократийә мәсилиси һәмдә буниңға четишлиқ болған иқтисадий алақә саһәсидики чекиниш гуваһлиқ йиғининиң чүштин бурунқи басқучиниң мәркизий темиси болди. Бу һәқтики гуваһлиқ бәргүчиләр қатарида вашингтон шәһиридики "вилсон мәркизи" ниң тәтқиқатчиси, қанун пәнлири профессори майкил дейвис алаһидә гуваһлиқ бәрди. Профессор майкилниң билдүрүшичә, әйни вақитта хитай һөкүмити хоңкоңдики сиясий, иқтисад вә мәдәнийәт саһәсидики барлиқ мәвҗут сиясәтләрниң 50 йилғичә өзгәрмәйдиғанлиқи һәққидә вәдә бәргән болсиму "йүксәк аптономийә" ниң капалити болған бу тәдбирләр 2004-йилидин башлап бир-бирләп әмәлдин қелишқа башлиған. Шуниң билән хоңкоңда буниңға қарши түрлүк намайиш паалийәтлири оттуриға чиқишқа башлиған һәмдә демократийә вә қанун арқилиқ идарә қилишниң бузғунчилиққа учриши әйибләнгән. Әмма хитай һөкүмити барлиқ әйибни хоңкоң хәлқигә артип қоюп, өзлириниң мустәбитликини бу районға қәдәр кеңәйткән. Америка вә ғәрб дунясиниң бу һәқтики чуқанлири болса "хитайниң ички ишиға арилашқанлиқ" дәп тәнқидлинишкә башлиған. У мушу әһвалларни әсләп өткәч "хоңкоңда демократийәниң бастурулушиға әгишип, илим саһәси вә пуқралар җәмийитиму еғир тәқибкә дуч келишкә башлиди. Сөз вә ахбарат әркинлики чәкләнди. Шуниң билән хоңкоң хәлқи хәлқара дунядин ярдәм күтүшкә мәҗбур болди" дәп көрсәтти. .

Гуваһлиқ йиғининиң базар иқтисади вә санлиқ мәлуматлар саһәсидики басқучида "харрис брискин хәлқара адвокатлиқ мәркизи" ниң адвокати дан харрис мәхсус гуваһлиқ бәрди. . Униң билдүрүшичә, хитай компартийәси өткән он йил мабәйнидә изчил хусусийлар игидарчилиқидики кархана вә ширкәтләргә болған мутләқ контроллуқни омумйүзлүк орнитип чиққан. Хитай компартийәсиниң хусусийлар игидарчилиқини бастуруштәк тарихий әнәниси болған бу қилмиши һәмдә сөз вә мәтбуат саһәсидики йүксәк сәзгүрлүки түпәйлидин америка вә австралийәдин хитайға мәбләғ салған нурғунлиған филим содигәрләрниң ширкәтлири тәқибкә, һәтта вәйран болушқа дуч кәлгән. Тор дунясиға болған контроллуқ түпәйлидин ғәрб ширкәтлириниң хитайдики тармақ ширкәтлири нормал хизмәт алақисини сақлашқа илаҗсиз қалған. Чүнки бу ширкәтләрниң көп қисми хитайдики базар иқтисадини нәзәрдә тутуп шу җайда кеңийишни ойлиған, әмма уларниң көп қисми хитай һөкүмитиниң иқтисадий саһәни мутләқ контрол қилидиғанлиқини билмәстин бу җайларға мәбләғ салған. У мушу әһвалларни омумлаштуруп "бу хил контроллуқ ши җинпиң дәвридә әң юқири пәллигә чиқти. Бу киши дуняниң өзи һәққидә немиләрни дейишидин пәрвайи пәләк һалда өзи халиған ишни қилидиған бир адәм. Бундақ әһвалда америка һөкүмити барлиқ америка ширкәтлирини хитай базиридин чекинип чиқишқа һәмдә хитай билән сода қилишқа хатимә беришкә чақириши лазим. Ишләпчиқириш базисини әмди хитайдин мексика, полша яки тайландқа йөткәшниң пәйти кәлди" дәп көрсәтти. .

Америкадики "срешер" ширкитиниң қурғучиси вә баш иҗраийә әмәлдари, америка мәркизий ахбарат идарисиниң пешқәдәм ахбарат хадимлиридин ребика файр ханим бу һәқтә мәхсус гуваһлиқ берип, хитай компартийәсиниң бу хилдики иқтисадқа һөкүмранлиқ қилиш әндизисиниң аллиқачан ма йүн (җек ма), тенсент (теңшүн), деди қатарлиқ сода магнатлири вә иқтисадий "империйә" ләрни өзиниң сизған сизиқиға чүшүрүпла қалмастин йәнә паалийәт даириси хитайда болған америка ширкәтлириниму еғир зиянларға учритиватқанлиқини тәкитлиди. . У бу һәқтики тәпсилий тәрәққиятларни санлиқ мәлуматлар арқилиқ чүшәндүрүп өткәндин кейин америка һөкүмитиниңму америка туприқида паалийәт қиливатқан хитай ширкәтлириниң немиләрни қиливатқанлиқи вә бу ширкәтләрниң хитай һөкүмитиниң ашу хилдики контроллуқ паалийәтлиригә қайси дәриҗидә һәмдәмдә болуватқанлиқини тәкшүрүши, шуниңдәк сода вә иқтисад саһәсигә даир учур бихәтәрлики мәсилилирини һәл қилиши, буниң үчүн мушу ишларниң һөддисидин чиқалайдиған мәхсус орган тәсис қилиш лазимлиқини билдүрди.

Йиғинниң чүштин кейинки бөликидә америка һөкүмити қармиқидики санаәт вә бихәтәрлик ишлири идарисиниң муавин башлиқи җеремий пелтер, җорҗ мейсон университети қанун инситутиниң профессорлиридин җйованни синел, дейвид ханке қатарлиқлар хитайға қаритилған експорт таварлирини контрол қилиш, америка һөкүмитиниң хитай иқтисадий саһәси һәққидики қарашлирини йеңилиши лазимлиқи, чәтәл содигәрлириниң хитайға мәбләғ селишида сақлиниватқан мәсилиләрни қайтидин ойлиниш қатарлиқ темилар бойичә гуваһлиқ бәрди.

Мәлум болушичә, бу қетимқи гуваһлиқ йиғининиң хатириси америка һөкүмитигә йоллинидиған болуп, уларниң бундин кейинки америка-хитай мунасивитиниң йол хәритисини сизип чиқишида муһим пайдилиниш материяли болидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт