Худсон сөһбити: хитайниң америкаға қарши иқтисадий кеңәймичилики вә униң аҗиз нуқтилири

Мухбиримиз җәвлан
2022.09.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Худсон сөһбити: хитайниң америкаға қарши иқтисадий кеңәймичилики вә униң аҗиз нуқтилири Худсон ақиллар мәркизи мутәхәссислири елип барған хитай һөкүмитиниң америкаға қарши иқтисадий кеңәймичилики һәққидики нәқ мәйдан сөһбитидә ши җинпиңниң екранға чиқирилған сүрити. 2022-Йили сентәбир, вашингтон.
hudson.org

Нәччә он йил мабәйнидә хитай һөкүмити америкаға қарши иқтисадий кеңәймичилик қиливатқан болуп, “бир бәлвағ бир йол” қурулушини әмәлгә ашуруш хитайниң бу мәқсәткә йетишидики әң муһим нишаниға айланған.

Йеқинда америка худсон ақиллар мәркизи мутәхәсислири хитайниң нөвәттә давам қиливатқан гио-иқтисадий қурулушлири, қоллиниватқан сиясәт вә васитилири һәмдә униң аҗиз нуқтилири һәққидә нәқ мәйдан сөһбити елип барған.

Худсон ақиллар мәркизи асия-тинч окян бихәтәрлики бөлүми башлиқи патрик кронин (Patrick Cronin), алий тәтқиқатчи җон ли (John Lee) вә томас дестерберг (Thomas Duesterberg) қатарлиқлар арисида елип берилған бу сөһбәттә тәтқиқатчи җон ли тәйярлиған доклат, йәни хитайниң хәлқара иқтисадий һәрикәтлири һәққидә берилгән мәлуматлар асас қилинип, хитайниң иқтисадий җаһангирлики баян қилинған, көзлигән мәнпәәт вә нишанлири көрситилгән, шундақла хитайниң күчлүк вә аҗиз тәрәплири тәһлил қилинған; америка вә униң иттипақдашлириниң бу хил иқтисадий тәһдиткә қандақ тақабил туралайдиғанлиқи, йәни ғәрб әллириниң өзидә бар күчидин вә хитайниң аҗизлиқидин қандақ пайдилиниш керәклики һәққидә қиммәтлик пикир вә көз қарашлар оттуриға қоюлған.

Сөһбәткә риясәтчилик қилған патрик кронинниң билдүрүшичә, тәтқиқатчи җон ли бу доклатида хитайниң йәр шарилашқан иқтисад вә ортақ һәмкарлиқ қаидисигә әмәл қилмай келиватқанлиқини һәмдә йеқинқи йиллардин буян ташқий сода, тәминләш линийәси, юқири пән-техника, капитал вә пул содисида үстүнлүкни игиләп, американиң орнини елишқа урунуватқанлиқини көрситип бәргән.

Тәтқиқатчи җон ли бу сөһбәттә пикир баян қилип, нөвәттә дуня иқтисадида көрүлүватқан риқабәтни 5 нуқтиға хуласиләп мундақ дегән: “биринчидин, америка әзәлдин содиға етибар беридиған мәвҗут иқтисадий қурулмисини қоғдаватиду; иккинчидин, америка бәзи саһәдә хитай билән содилашмаслиқ йолни тутқан әһвалда, хитайму асия иқтисадиниң көп қисмини игиләп, америкадин тамамән айрилиш йолиға меңиватиду; америка юқири техника, юқири баһалиқ мәһсулатларни ишләпчиқиришқа техиму көп етибар бериватиду; төтинчидин, хитайдики еғир иҗтимаий мәсилиләр көпийип, иқтисадий кеңәймчилики тосқунлуққа учраватиду”.

Тәтқиқатчи җон ли хитайниң “бир бәлвағ бир йол” қурулушиниң бөлгүнчилик истратегийәси, йәни хитайниң йәр шарилашқан иқтисад рамкисидин чиқип, өз алдиға “хитай иқтисад рамкиси” шәкилләндүрүш истратегийәси икәнликини оттуриға қойған. Хитайни мәркәз қилған бу иқтисад рамкисида хитайниң дөләт карханилири йетәкчи орунда туридикән; бу карханилар хитайниң дөләт хәзинисидин алған пул билән ғайәт зор қурулушларни елип берип, хитайниң гио-иқтисадий күчи вә хәлқара тәсирини кеңәйтиш үчүн хизмәт қилидикән. Хитайниң дөләт карханилири хитайниң муһим иқтисадий гәвдиси болуп, әгәр улар дуня иқтисадида башламчи орунға өтүп қалса, һәр қандақ сода келишими вә иқтисадий шәртнамиләр хитайниң пайдисиға маңидикән. Хитай бу җәрянда хәлқара сода тәртипи вә қаидилиригә әмәл қилмайдикән, бәлки өз алдиға қаидә түзүп уни башқиларға таңидикән.

Җон линиң билдүрүшичә, хитайниң мәқсити хитай карханилирини дуня базириға мәңгүлүк хоҗа қилиш, дуняви тәминләш линийәси вә униңға мунасивәтлик мулазимәтләрдә үстүнлүкни игиләш. Бундақ болғанда, америка һәр җәһәттә йәклиниш, иқтисадта йетим қелиш, явропа, асия вә тинч окян районидики мәнпәәтлиридин қуруқ қелиш, ақивәттә дунядики әң күчлүк дөләт болуш орнидин айрилип қелиш хәвпигә дуч келидикән.

Җон ли мундақ дегән: “биз нөвәттә мундақ үч ишни қилишимиз керәк: биринчидин, биз немишқа хитайниң иқтисад вә техника арқилиқ истратегийәлик үстүнлүккә еришиш нишаниға тақабил турмаймиз? чүнки хитай дәл шуниң үчүн дуня иқтисадида бөлгүнчилик қиливатиду. Иккинчидин, биз хитайниң техника йеңилаш истратегийәсигә қарши турушимиз керәк, чүнки техника хитайниң илғар демократик дөләтләрдин ешип кетишигә ярдәм бериду. Үчинчидин, биз хитайниң илғар техника вә юқири баһалиқ мәһсулат базирини игиләш вә уни биваситә експорт қилиш пиланиға қарши турушимиз керәк”.

У йәнә йеңидин түзүлгән “тинч окян сода келишими” (TPP) арқилиқ хитайға тақабил туруш пиланини оттуриға қоюп мундақ дегән: “биз бу келишим арқилиқ төвәндики 5 ишни әмәлгә ашуралаймиз: биринчидин, истратегийәлик һалқилиқ кәсипләрдики тәминләш линийәсини хитайдин айрип, японийә, җәнубий корийә, тәйвән, сингапор қатарлиқ дөләтләргә йөткийәләймиз. Иккинчидин, юқири техникилиқ, қиммәтлик мәһсулатларни експорт қилишта ортақ қаидә вә өлчәм яриталаймиз. Үчинчидин, мәһсулатларни базарға селишни қанун-низамларға вә кишилик һоқуқ өлчимигә риайә қилишқа бағлиялаймиз; төтинчидин, тинч окян районидики дөләтләрдә хитайниң пул-муамилисигә четилмиған иқтисад мәнбәси тапалаймиз; бәшинчидин, һәр қайси дөләтләрниң америка билән һәмкарлишишиға йол ачалаймиз, шундақла хитайниң иқтисадий булаңчилиқиға тақабил туралайдиған иқтисад органлирини қуруп чиқалаймиз”.

Җон линиң билдүрүшичә, һазир хитайниң америка билән явропадин киргүзгән сүний әқил, илғар машина адәм, бирикмә материял вә йеңи әвлад топлаштурулған ток йоли саһәсидики техникисини чәкләш наһайити муһим икән. Хитайниң техникида йеңилиқ яритиш сәвийиси төвән болсиму, илғар техникилиқ мәһсулатларни импорт қилиш, арқидин уларниң техникисини оғрилап өзгәртиш арқилиқ үстүнлүк қазиниш маһарити юқири икән. Өткән он йилда хитайниң чәт әл шерикчиликидики хусусий карханилириниң 80 пирсәнти йеңи мәһсулатларни тәтқиқ қилишқа көпләп мәбләғ аҗратқан болуп, көпинчисиниң баш шитаби америкада икән. Шуңа америка һөкүмити хитайдин келиватқан бу мәбләғләрни қаттиқ тәкшүрүп, хитайниң техника оғрилаш қилмишиға зәрбә бериши керәк икән.

Тәтқиқатчи томас дестерберг җон линиң бу доклатиға юқири баһа берип, ғәрб әллири билән хитайни мәркәз қилған иқтисадий, сиясий район оттурисидики риқабәттин башқа, хитай билән шәрқий җәнубий асия әллири оттурисидики риқабәтниңму муһим бир күрәш мәйдани икәнликини билдүргән. Униң қаришичә, бу доклатта хитай иқтисадиниң аҗиз вә өз-өзигә зит тәрәплири йоритип берилгән. Хитай бир яқтин маашни өстүрүш арқилиқ истемални ашурмақчи болған, әмма бир яқтин әрзан мал ишләпчиқиришқа етибар бәргән вә иш һәққини төвән бәргән. Һалбуки хитай карханилири әрзан мал арқилиқ дуня базирини игилимәкчи болған. Бу доклатта йәнә украинаға һуҗум қилған русийәни қоллиған хитайдин агаһ болушқа чақириқ қилинған. Буларниң һәммиси явропани хитайға бирлишип қарши турушқа қайил қилалайдиған йетәрлик сәвәбләр икән.

Сөһбәтниң ахирида җон ли аңлиғучилардин кәлгән “хитай кәлгүсидә русийәниң оттура асиядики орнини игиләмду?” дегән соалға җаваб берип мундақ дегән: “бу доклатта деңиз иқисадини бәкрәк тилға елишим, хитай үчүн оттура асия муһим әмәс дегәнликим әмәс. Мәнчә, деңиз иқтисади америка вә австралийә қатарлиқ иттипақдаш дөләтләр үчүн техиму муһим. Оттура асияға кәлсәк, сиз ойлиғандәк, хитай русийәниң орнини елиши мумкин. Әмма америкадәк демократик дөләтләр оттура асияда тәрәққий қилишқа мас кәлмәйду, чүнки оттура асиядики дөләтләрниң түзүми пәрқлиқ, һөкүмити чирик. Америка ширкәтлириму оттура асияға кирип болалмайду”.

Тәтқиқатчи җон линиң қаришичә, хитай өзиниң байлиқини намрат, қалақ, чирик дөләтләргә сәрп қилип түгәтсә униңға йол қоюш керәк. Чүнки хитайниң мәблиғи я қайтип келиду, я кәлмәйду. Әмма америка юқири иқтисадий үнүм яритидиған җайларға, болупму шәрқий җәнубий асия дөләтлиригә мәбләғ салса, иқтисадий җәһәттә пайдиси болғандин башқа, хитайниң бу районлардики тәсирини чәкләш җәһәттә иҗабий рол ойнайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.