“уйғур сиясити қанун лайиһәси” америка дөләт мәҗлиси ташқи ишлар комитетида музакиригә қоюлди

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2023.11.29
Young-Kim.jpg Америка авам палатасиниң әзаси яң ким (Young Kim) дөләт мәҗлисиниң йиғинида “уйғур сиясити қанун лайиһәси” һәққидә мәхсус сөз қилди. 2022-Йили 29-ноябир, вашингтон.
c-span

Муһаҗирәттики уйғур җамаитини қоғдаш, уйғурларниң кимлики вә мәдәнийитини қоғдаш қатарлиқ бир қатар мәсилиләрни һәл қилишқа мунасивәтлик болған “уйғур сиясити қанун лайиһәси” америка дөләт мәҗлисиниң ташқи ишлар комитетида 29-ноябир күни әтигәндә музакиригә қоюлди.

2766-Номурлуқ “уйғур сиясити қанун лайиһәси” уйғурларниң мәсилисигә изчил көңүл бөлүп келиватқан америка авам палатасиниң әзаси яң ким вә ами бера тәрипидин 2021-йили түзүп чиқилған иди. Мәзкур қанун лайиһәси дәсләптә 2022-йили декабирда авам палатасида тонуштурулуп интайин юқири аваз билән мақулланған болсиму, әмма йеңи йилниң кириши билән рәсмий қанунға айлиниш үчүн вақит яр бәрмигән иди, шуниң билән мәзкур қанун лайиһәси бу йил, йәни 2023-йили 4-айда авам палатасида қайтидин тонуштурулди. Мәзкур қанун лайиһәсиниң кеңәш палата нусхаси болса кеңәш палата әзаси марко рубийо тәрипидин тонуштурулған.

29-Ноябир күни тәртип бойичә, мәзкур қанун лайиһәси дөләт мәҗлисиниң ташқи ишлар комитетида музакиригә қоюлуп, униңдики мәзмунлар вә киргүзүлидиған түзитишләр талаш-тартиш қилинди.

Мәзкур комитетниң аз санлиқлар рәиси җорҗи микс (Gregory Meeks) әпәнди бу қанун лайиһәсидики мәзмунларни комитет әзалириға қисқичә қилип тонуштуруп өтти. У, “америка дөләт мәҗлиси уйғурлар учраватқан қорқунчлуқ дәпсәндичиликләр алдида сүкүт қилмаслиқи керәк, мәҗлистики һәр икки партийә әзалири чоқум шинҗаңдики уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләр учраватқан дәпсәндичиликкә қарши бирлишишимиз вә уларни қоллишимиз керәк” дәп көрсәтти.

Дөләт мәҗлисиниң ташқи ишлар комитетиниң аз санлиқлар рәиси җорҗи микс (Gregory Meeks) әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2023-Йили 29-ноябир, вашингтон.
Дөләт мәҗлисиниң ташқи ишлар комитетиниң аз санлиқлар рәиси җорҗи микс (Gregory Meeks) әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2023-Йили 29-ноябир, вашингтон.
AP

Җорҗи микс сөзидә йәнә бу қанун лайиһәсиниң уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқни көздә тутуп, уларниң тили вә мәдәнийитини қоғдашта муһим рол ойнайдиғанлиқи; америка ташқи ишлар министирлиқиниң муһаҗирәттики уйғурларни қоғдайдиған бир көрсәтмә болуштәк муһим әһмийити барлиқини әскәртип өткән. У йәнә мәҗлистики һәрқайси әзаларни өзигә охшаш бу қанун лайиһәсини қоллашқа үндиди.

Арқидин авам палата әзаси яң ким ханимму сөз қилип, хитай һөкүмитиниң полаттәк пакитлар алдидиму йәнила уйғурларға қиливатқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайитини инкар қилишни давам қиливатқанлиқини әскәртти. У, мәзкур қанун лайиһәсиниң бу зулумға тақабил туруштики үнүмни ашуридиғанлиқини ейтти.

“уйғур сиясити қануни лайиһәси” уйғур мәсилисигә мунасивәтлик бир қәдәр конкирет мәзмунларни өз ичигә алидиған болуп, у йәнә уйғурларға мунасивәтлик илгири мақулланған қанунларни толуқлаш характеригә игә икән.

Бу қанун лайиһәси төвәндикидәк маддиларни өз ичигә алидикән:

Америка ташқи ишлар министирлиқида мәхсус уйғурларниң вәзийитини көзитидиған вә американиң мунасивәтлик сиясәтлиригә мәслиһәт беридиған алаһидә маслаштурғучи (coordinator) бәлгиләш;

Америка ташқи ишлар министирлиқи уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилирини өзиниң нутуқ программисиға киргүзүп, уларниң уйғурларға қаритиливатқан зулумларни мусулман дөләтлиридики аммиви дипломатийә мунбәрлиридә сөзлишигә йетәкләш;

Уйғурларниң вә башқа етник вә диний гуруппиларниң өзгичә миллий мәдәнийәт, диний етиқад вә тил алаһидиликлирини сақлап қелишиға ярдәм бериш;

Америка ташқий ишлар министирлиқиниң уйғур елидики лагерларға бериш вә қолға елинған уйғурларниң қоюп берилишигә капаләтлик қилиш үчүн, хитай компартийәси әмәлдарлири билән қандақ дипломатик учришиш усулини қоллинидиғанлиқи һәққидә конкирет истратегийә тәләп қилиш;

Америкалиқ журналистлар, дөләт мәҗлиси әзалири вә дөләт мәҗлиси вәкилләр өмики қатарлиқларниң уйғур елини қәрәллик, ашкара һалда зиярәт қилишиға рухсәт қилиши үчүн хитай һөкүмитигә бесим ишлитиш;

Америка ташқий ишлар министирлиқи америка дипломатийә хадимлириниң уйғур тили өгинишигә капаләтлик қилип, американиң хитай, түркийә вә шуниңдәк уйғур нопуси көпрәк башқа дөләтләрдики әлчихана вә консулханилирида аз дегәндә бирдин уйғур тили билидиған дипломатийә хадими тәқсимләш;

Американиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида турушлуқ баш әлчисини уйғурлар вә шинҗаң уйғур аптоном райониға мунасивәтлик мәсилиләрниң б д т да оттуриға қоюлушиға тосқунлуқ қилидиған һәрқандақ һәрикәткә қарши турушқа йетәкләш;

Әркин асия радийосиниң башқурғучи оргини болған “америка йәршари радийо-теливизийә идариси” ни күчәйтиш арқилиқ, хитай һөкүмитиниң уйғур мәсилисидики тәтүр тәшвиқатлириға тақабил туруш қатарлиқлар.

Авам палата әзаси яң ким ханим музакирә йиғинида, америка ташқи ишлар министирлиқида мәхсус уйғурлар мәсилиси бойичә алаһидә маслаштурғучи бәлгиләш вә уйғур тили билидиған әлчихана хадимлирини сәпләштәк маддиларниң америка ташқи ишлар министирлиқиниң уйғур мәсилисидә техиму әтраплиқ, техиму пиланлиқ һәрикәт қилиши вә уйғурларға ярдәм қилишни асанлаштуруштәк әһмийәткә игә икәнликини тәкитлиди.

Яң ким ханим сөзи ахирида әскәртип: “вақит өтүп кетиватиду, мушу өтүп кетиватқан һәрбир минутта хитай һөкүмити өзиниң уйғурларни вә уларниң мәдәнийитини йоқитиш мәқситигә йеқинлишиватиду, биз тездин һәрикәткә өтүп, бу қанунни мақуллишимиз керәк” деди.

Йиғинда сөз қилған комитет әзалириму айрим-айрим һалда өзлириниң бу қанун лайиһәсини қоллайдиғанлиқини, америка дөләт мәҗлисиниң чоқум уйғурларға қаритиливатқан ирқий қирғинчилиқни тохтитиш, хитай һөкүмитиниң җавабкарлиқини сүрүштүрүшни қолға кәлтүрүш үчүн тохтимай һәрикәт қилиши, бу мәсилиниң унтулуп қалмаслиқи үчүн сүкүттә турмаслиқи лазимлиқини билдүрүшти. Ахирида йәнә бу қанун лайиһәсигә бир қисим түзитишләрни киргүзүш һәққидики тәләп-пикирләрму оттуриға қоюп өтүлди. Буниңда авам палата әзаси майк валтз (Mike Waltz) түзитиш киргүзүш тәклипи бәрди. У, бу қанун лайиһәсидики хитай һөкүмитигә лагердики тутқунларни қоюп бериш һәққидә бесим ишлитиш үчүн исми алаһидә тилға елинидиған тутқунлар арисиға әкбәр әсәттин башқа йәнә гүлшән аббас вә камилә ваһитниң исминиңму қошулушини тәләп қилди. Униң бу түзитиш тәклипи толуқ қоллашқа еришип, қанун лайиһәсигә киргүзүлди.

Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни алдимиздики күнләрдә авам палата вә кеңәш палатада авазға қоюлуп өткәндин кейин, президент байденниң имза қоюшиға әвәтилидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.