«Уйғур кишилик һоқуқ кризиси» темисидики йиғинниң мулаһизилири (1)

Мухбиримиз әзиз
2019-04-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Масачустес технологийә институтида өткүзүлгән «уйғур кишилик һоқуқ кризиси» намлиқ йиғинниң уюштурғучиси, мәзкүр институтниң биологийә кәспидә оқуватқан уйғур қизи зулқайдә мәмәт йиғинда сөз қилмақта. 2019-Йили 20-апрел. Бостон, америка.
Масачустес технологийә институтида өткүзүлгән «уйғур кишилик һоқуқ кризиси» намлиқ йиғинниң уюштурғучиси, мәзкүр институтниң биологийә кәспидә оқуватқан уйғур қизи зулқайдә мәмәт йиғинда сөз қилмақта. 2019-Йили 20-апрел. Бостон, америка.
Social Media

Уйғурлар дуч келиватқан сиясий бөһранниң хәлқарадики чоң муһакимә темилириниң биригә айлинишиға әгишип, һәрқайси алий мәктәпләрдиму бу һәқтики қизиқишниң баш көтүрүватқанлиқи мәлум. Америкадики шундақла дунядики әң даңлиқ алий билим юртлиридин болған харвард университети билән масачустес технологийә институти бирлишип уюштурған «уйғур кишилик һоқуқ кризиси» темисидики муһакимә йиғинини әнә шуниң җүмлисидин дейишкә болиду.

20-Апрел күни ечилған бу йиғинда масачустес технологийә институти қармиқидики хәлқара тәтқиқат мәркизиниң директори җон тирман алди билән сөз алди. У сөзидә бу қетимқи йиғин һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрди һәмдә бүгүнки бу муһакимә йиғинини ечишта уйғурлар дуч келиватқан һазирқи реаллиқниң «муһим вә җиддий болған бу мәсилиләр» дәп қаралғанлиқини алаһидә әскәртти. Шуниңдәк бу һәқтики техиму тәпсилий әһваллар һәққидә мәлумат бериш үчүн мәзкур институтниң биологийә кәспидә оқуватқан уйғур оқуғучиси зулқайдә мәмәтни сөзгә тәклип қилди. 

Зулқайдә сөзидә алди қәдимки хитай пәйласоплиридин коңзиниң «өзүңгә рава көрмигәнни башқиларға һәм рава көрмә» дегән мәшһур әқлийәсини мисал қилиш арқилиқ инсан ғуруриниң шу қәдәр аяқ-асти болушиға шаһит болуватқан һазирқи дуняниң уйғурлар дуч келиватқан зор паҗиәләргә қарап турмаслиқини тәкитлиди. Шуниңдәк хитай һөкүмитиниң лагерларни мәркәз қилған бастуруш сиясәтлирини ақлаш үчүн ташқи дуняға қандақ ялғанларни ейтиватқанлиқини, җүмлидин лагерларниң мәвҗутлуқини инкар қилиштин таки кейинки вақитларда бу муәссәләрни «намратлиқтин қутулдуруш тәдбирлири» дәп чүшәнчә бәргәнликлирини баян қилип меһригүл турсун, гүлбаһар җелилова, абдувәли аюп қатарлиқ үч шаһитниң синлиқ баянлиридин парчиларни көрситиш арқилиқ хитай һөкүмити ейтиватқан бу әслиһәләрниң қандақтур «мәктәп» әмәс, бәлки «уйғур болғанлики кишини җисманий вә роһий җәһәттин азаблаш орни» икәнликини көрсәтти. 

У сөзиниң давамида қарап турупла тирик йетимға айландурулуватқан уйғур гөдәклири, арзу-арманлириниң биригиму йәтмәстин лагерға мәһкум болуватқан уйғур яшлири, меһри-муһәббәтниң немиликини билип болғучә бәхти хазан болған уйғур қиз-аяллириниң тәқдири, шуниңдәк уйғурлардин чиққан оқуғучи, оқутқучи, әдиб, сәнәткар, тилшунас, алим қатарлиқларниң ортақ бир тәқдиргә муптила болуватқанлиқини, әмма хитай һөкүмитиниң тәбиий байлиқ вә «бир бәлвағ бир йол» қурулушини мәркәз қилған һәқиқий нийитини йошуруш үчүн өзлириниң «үч хил күчләргә қарши туруш» мәқситидә бу тәдбирләрни еливатқанлиқи һәққидә сөз қиливатқанлиқини, әмма бу кишиләрниң бундақ «күчләр» гә һечқандақ қилипму четилмайдиғанлиқини тәкитлиди. 

Шуниң билән биргә зулқайдә йәнә харвард университетиға охшаш алий билим юртлири илим-пәнни йүксәлдүрүшкә қандақ күч чиқириватқан болса хитай һөкүмитиниң уйғурлардики илим-пән вә башқа саһәниң көзгә көрүнгән чолпанлирини йоқ қилишқа худди шу йосунда күч чиқириватқанлиқини, әмма милйонлиған уйғур қамалған лагерлар һәққидә дуня йәнила дәргуманда болуватқанда ғәрб дунясидики илим-пән саһәсиниң хитайниң юқири пән-техника арқилиқ уйғурларни бастурушиға васитилик һәмдәмдә болуватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң юқири пән-техника арқилиқ уйғурлар диярини әң чоң «сақчи дөлити» гә айландурушиниң әмәлийәттә ғәрптики йүксәлгән пән-техникиниң ярдими билән ишқа ашқанлиқини сөзләп келип илим-пән дунясини бу җәһәттә хитай һөкүмитиниң зулумиға шерик болуп қалмаслиққа чақирди. 
Шуниңдин кейин бу қетимқи йиғинниң әзиз меһманлиридин җорҗ вашингтон университетиниң профессори шан робертс сөз алди. У сөзидә алди билән уйғурлар вә хитай һөкүмити оттурисидики тоқунушниң тарихий сәвәби һәққидә тохтилип, нөвәттики бастурушниң қандақтур тасадипий һадисә әмәсликини, 18-әсирдә чиң империйисиниң земин кеңәймичилики җәрянида уйғурлар изчил өзлириниң ана вәтини дәп қарайдиған бу районни чиң сулалиси қошунлириниң ишғал қилип «шинҗаң» дәп исим қойғанлиқини вә хитайниң бир парчисиға айландуруш үчүн ассимилятсийә тәдбирлирини иҗра қилишқа башлиғанлиқини, әмма өзлирини бу маканниң йәрлик аһалиси дәп қараватқан уйғурларниң изчил бу хил ассимилатсийәгә қаршилиқ билдүрүп, бу районни «шәрқий түркистан» дәп атап кәлгәнликини көрситип өтти.

Профессор шан робертсниң қаришичә, уйғурларниң вәтини хитай һөкүмитиниң зор күч билән иҗра қиливатқан «бир бәлвағ бир йол» қурулуши үчүн һәл қилғуч әһмийәткә игә икән. Шундақла хитай һөкүмитиниң нәзиридә «террорлуқ вә әсәбийлик» билән бағлинишлиқ болған уйғурлар һәрқачан хитай һөкүмитиниң бу қурулуши үчүн тәһдит һесаблинидикән. Әмма профессор шан робертсниң тәһлил қилишичә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан бу муамилиси 1990-йиллардин башлапла иҗра қилинишқа башлиған. Шу вақитларда хитай һөкүмити бөлгүнчилик билән уйғурларни әйибләп кәлгән болса, 2000-йилларда дуня миқясидики «террорлуққа қарши уруш» долқунида хитай һөкүмити бирла юмилап өзини «террорлуқниң зиянкәшликигә учриғучи» қилип көрсәткән. Шундақла «шәрқий түркистан ислам партийәси» вә «түркистан ислам партийәси» қатарлиқ тәшкилатларни дәстәк қилип уйғурларни осама бин ладен қатарлиқ шәхсләргә бағлап террорлуқта әйибләп кәлгән. Әмма у өзиниң издинишлири асасида бу тәшкилатларниң адәм күчи толиму чәклик болған гуруппилар икәнликини, шундақла уларниң һечқачан хитай тәвәсидә қораллиқ қаршилиқ һәрикитини вуҗудқа чиқириш имканиға игә болуп бақмиғанлиқини, 2009-йилидики «5-июл вәқәси» дин кейин болса «шәрқий-җәнубий асия арқилиқ сүрийәгә берип қалған бир түркүм уйғурлар» һадисисиниң оттуриға чиқип, хитай һөкүмитиниң уйғурларни террорлуқта әйиблишигә дәстәк болуватқанлиқини алаһидә тәкитләп өтти.

Шу сәвәбтин хитай һөкүмити өзлири изчил көптүрүп тәшвиқ қилип келиватқан «террорлуқ» һадисисини йоқитиш үчүн нөвәттә буниң билән бағлинишлиқ болған уйғурларниң миллий кимлики, диний етиқади вә мәдәнийәт байлиқлирини йоқитишни, шу арқилиқ һечқачан хитай кимликини қобул қилмиған уйғурларни бу райондин пак-пакиз йоқ қиливетип бу районни хитай територийәсигә қошуветиштәк узун мәзгиллик истратегийәни әмәлгә ашурушни көзлимәктә икән. Шуңлашқа һазирқидәк уйғурларниң һәммила нәрсисини террорлуққа вә әсәбийликкә бағлаш урунуши, уйғурларға қарита «нәсәбини үзүп ташлаш, йилтизини кесип ташлаш, алақисини үзүп ташлаш, мәнбәсини кесип ташлаш» дегәндәк шоарларниң оттуриға чиқиши, уйғурларниң барчә алаһидиликини йоқитишни мәқсәт қилған «ирқий тазилаш» һадисисиниң башлиниши әҗәблинәрлик әмәс икән. 

Арқидин йетиливатқан уйғуршунас, доктор даррен байлер сөз алди. У сөзидә нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң ғайәт зор мәбләғ селиш һесабиға уйғурларни қандақ паҗиәләргә муптила қилиши һәққидә тохталди. Дарренниң пикричә, ғайәт зор миқдардики нефит, тәбиий газ вә башқа тәбиий байлиққа игә болған бу маканда «алтун сүзүш» үчүн хитай көчмәнлириниң бу районға көчүп келиши изчил давам қилип кәлгән. Буниңға мас һалда 1990-йиллардин башлап уйғурларниң чоң шәһәрләргә еқиши барлиққа кәлгән. Шуниң билән бирликтә 2000-йиллардин башлап уйғурлар арисида диний етиқад әвҗ елишқа башлиған.

Әнә шу вақитлардин башлап «террорлуққа қарши хәлқ уруши» қозғиған хитай һөкүмитиниң тәкшүрүш нуқтилири, бихәтәрлик камералири, түрмилири, лагерлири дегәнләр 2010-йиллардин башлап оттуриға чиқишқа башлиған. Бу җәрянда хитай һөкүмитиниң бу саһәләргә сәрп қилған хираҗити 2015-йилила йәттә милярд америка доллиридин ешип кәткән. юқири пән-техникиға сәрп қилинған бу хираҗәтләр арқилиқ хитай һөкүмити пүткүл аһалиниң ген әвришкиси, қан әвришкиси дегәнләрни топлап болған. Шундақла уйғурларға номур қоюш усули арқилиқ дәсләпки қәдәмдә «әсәбий кишиләр» ниң исимликини турғузуп чиққан. Буниң билән паспорт алған, чәтәлгә чиққан, диний етиқадқа игә болған дегәндәк бир қатар алаһидиликкә игә уйғурларниң лагерларға қамилиши башланған. 

Даррен байлерниң пикричә, хитай һөкүмити иҗра қиливатқан бу хилдики «террорлуқ капитализми» әндизисидә хитайниң «бир бәлвағ бир йол» қурулуши дунядики мусулманлар нопусиниң 60 пирсәнтини өз ичигә алған, уйғурлар диярида болса бихәтәрлик вә бихәтәрликкә мунасивәтлик мәһсулатларни ишләпчиқиришниң зор истиқбали яритилған. Уйғурлар бу хил омумйүзлүк назарәт системисини «үсти очуқ түрмә» дәп тәсвирләватқан һәмдә униң уйғурлардики етиқад, тил, аилә вә мәдәнийәтни йоқитишни нишан қилғанлиқини көрситиватқан болса, хитай һөкүмити «мәңгүлүк әминлик вә узақ мәзгиллик муқимлиқ» үчүнлүкини тәкитлигән. Шу җайдики уйғурлар «уйғурлар һаят. Әмма бизниң роһимиз қамақта. Бу роһ болса башқа бир дуняда әрваһлардәк кезип йүрмәктә» дәватқанда бу уйғурларниң өйлиригә берип «туғқан» болувалған хитай кадирларниң бири «һазир нәгила барсақ өзимизни шунчә бихәтәр һес қилмақтимиз» дегән. 

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар. Бу программимизниң қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт