"Uyghur kishilik hoquq krizisi" témisidiki yighinning mulahiziliri (1)

Muxbirimiz eziz
2019-04-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Masachustés téxnologiye institutida ötküzülgen "Uyghur kishilik hoquq krizisi" namliq yighinning uyushturghuchisi, mezkür institutning bi'ologiye kespide oquwatqan Uyghur qizi zulqayde memet yighinda söz qilmaqta. 2019-Yili 20-aprél. Boston, amérika.
Masachustés téxnologiye institutida ötküzülgen "Uyghur kishilik hoquq krizisi" namliq yighinning uyushturghuchisi, mezkür institutning bi'ologiye kespide oquwatqan Uyghur qizi zulqayde memet yighinda söz qilmaqta. 2019-Yili 20-aprél. Boston, amérika.
Social Media

Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy böhranning xelq'aradiki chong muhakime témilirining birige aylinishigha egiship, herqaysi aliy mekteplerdimu bu heqtiki qiziqishning bash kötürüwatqanliqi melum. Amérikadiki shundaqla dunyadiki eng dangliq aliy bilim yurtliridin bolghan xarward uniwérsitéti bilen masachustés téxnologiye instituti birliship uyushturghan "Uyghur kishilik hoquq krizisi" témisidiki muhakime yighinini ene shuning jümlisidin déyishke bolidu.

20-Aprél küni échilghan bu yighinda masachustés téxnologiye instituti qarmiqidiki xelq'ara tetqiqat merkizining diréktori jon tirman aldi bilen söz aldi. U sözide bu qétimqi yighin heqqide qisqiche chüshenche berdi hemde bügünki bu muhakime yighinini échishta Uyghurlar duch kéliwatqan hazirqi ré'alliqning "Muhim we jiddiy bolghan bu mesililer" dep qaralghanliqini alahide eskertti. Shuningdek bu heqtiki téximu tepsiliy ehwallar heqqide melumat bérish üchün mezkur institutning bi'ologiye kespide oquwatqan Uyghur oqughuchisi zulqayde memetni sözge teklip qildi. 

Zulqayde sözide aldi qedimki xitay peylasopliridin kongzining "Özüngge rawa körmigenni bashqilargha hem rawa körme" dégen meshhur eqliyesini misal qilish arqiliq insan ghururining shu qeder ayaq-asti bolushigha shahit boluwatqan hazirqi dunyaning Uyghurlar duch kéliwatqan zor paji'elerge qarap turmasliqini tekitlidi. Shuningdek xitay hökümitining lagérlarni merkez qilghan basturush siyasetlirini aqlash üchün tashqi dunyagha qandaq yalghanlarni éytiwatqanliqini, jümlidin lagérlarning mewjutluqini inkar qilishtin taki kéyinki waqitlarda bu mu'esselerni "Namratliqtin qutuldurush tedbirliri" dep chüshenche bergenliklirini bayan qilip méhrigül tursun, gülbahar jélilowa, abduweli ayup qatarliq üch shahitning sinliq bayanliridin parchilarni körsitish arqiliq xitay hökümiti éytiwatqan bu eslihelerning qandaqtur "Mektep" emes, belki "Uyghur bolghanliki kishini jismaniy we rohiy jehettin azablash orni" ikenlikini körsetti. 

U sözining dawamida qarap turupla tirik yétimgha aylanduruluwatqan Uyghur gödekliri, arzu-armanlirining birigimu yetmestin lagérgha mehkum boluwatqan Uyghur yashliri, méhri-muhebbetning némilikini bilip bolghuche bexti xazan bolghan Uyghur qiz-ayallirining teqdiri, shuningdek Uyghurlardin chiqqan oqughuchi, oqutquchi, edib, sen'etkar, tilshunas, alim qatarliqlarning ortaq bir teqdirge muptila boluwatqanliqini, emma xitay hökümitining tebi'iy bayliq we "Bir belwagh bir yol" qurulushini merkez qilghan heqiqiy niyitini yoshurush üchün özlirining "Üch xil küchlerge qarshi turush" meqsitide bu tedbirlerni éliwatqanliqi heqqide söz qiliwatqanliqini, emma bu kishilerning bundaq "Küchler" ge héchqandaq qilipmu chétilmaydighanliqini tekitlidi. 

Shuning bilen birge zulqayde yene xarward uniwérsitétigha oxshash aliy bilim yurtliri ilim-penni yükseldürüshke qandaq küch chiqiriwatqan bolsa xitay hökümitining Uyghurlardiki ilim-pen we bashqa sahening közge körün'gen cholpanlirini yoq qilishqa xuddi shu yosunda küch chiqiriwatqanliqini, emma milyonlighan Uyghur qamalghan lagérlar heqqide dunya yenila dergumanda boluwatqanda gherb dunyasidiki ilim-pen sahesining xitayning yuqiri pen-téxnika arqiliq Uyghurlarni basturushigha wasitilik hemdemde boluwatqanliqini, xitay hökümitining yuqiri pen-téxnika arqiliq Uyghurlar diyarini eng chong "Saqchi döliti" ge aylandurushining emeliyette gherptiki yükselgen pen-téxnikining yardimi bilen ishqa ashqanliqini sözlep kélip ilim-pen dunyasini bu jehette xitay hökümitining zulumigha shérik bolup qalmasliqqa chaqirdi. 
Shuningdin kéyin bu qétimqi yighinning eziz méhmanliridin jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts söz aldi. U sözide aldi bilen Uyghurlar we xitay hökümiti otturisidiki toqunushning tarixiy sewebi heqqide toxtilip, nöwettiki basturushning qandaqtur tasadipiy hadise emeslikini, 18-esirde ching impériyisining zémin kéngeymichiliki jeryanida Uyghurlar izchil özlirining ana wetini dep qaraydighan bu rayonni ching sulalisi qoshunlirining ishghal qilip "Shinjang" dep isim qoyghanliqini we xitayning bir parchisigha aylandurush üchün assimilyatsiye tedbirlirini ijra qilishqa bashlighanliqini, emma özlirini bu makanning yerlik ahalisi dep qarawatqan Uyghurlarning izchil bu xil assimilatsiyege qarshiliq bildürüp, bu rayonni "Sherqiy türkistan" dep atap kelgenlikini körsitip ötti.

Proféssor shan robértsning qarishiche, Uyghurlarning wetini xitay hökümitining zor küch bilen ijra qiliwatqan "Bir belwagh bir yol" qurulushi üchün hel qilghuch ehmiyetke ige iken. Shundaqla xitay hökümitining neziride "Térrorluq we esebiylik" bilen baghlinishliq bolghan Uyghurlar herqachan xitay hökümitining bu qurulushi üchün tehdit hésablinidiken. Emma proféssor shan robértsning tehlil qilishiche, xitay hökümitining Uyghurlargha tutqan bu mu'amilisi 1990-yillardin bashlapla ijra qilinishqa bashlighan. Shu waqitlarda xitay hökümiti bölgünchilik bilen Uyghurlarni eyiblep kelgen bolsa, 2000-yillarda dunya miqyasidiki "Térrorluqqa qarshi urush" dolqunida xitay hökümiti birla yumilap özini "Térrorluqning ziyankeshlikige uchrighuchi" qilip körsetken. Shundaqla "Sherqiy türkistan islam partiyesi" we "Türkistan islam partiyesi" qatarliq teshkilatlarni destek qilip Uyghurlarni osama bin ladén qatarliq shexslerge baghlap térrorluqta eyiblep kelgen. Emma u özining izdinishliri asasida bu teshkilatlarning adem küchi tolimu cheklik bolghan guruppilar ikenlikini, shundaqla ularning héchqachan xitay teweside qoralliq qarshiliq herikitini wujudqa chiqirish imkanigha ige bolup baqmighanliqini, 2009-yilidiki "5-Iyul weqesi" din kéyin bolsa "Sherqiy-jenubiy asiya arqiliq süriyege bérip qalghan bir türküm Uyghurlar" hadisisining otturigha chiqip, xitay hökümitining Uyghurlarni térrorluqta eyiblishige destek boluwatqanliqini alahide tekitlep ötti.

Shu sewebtin xitay hökümiti özliri izchil köptürüp teshwiq qilip kéliwatqan "Térrorluq" hadisisini yoqitish üchün nöwette buning bilen baghlinishliq bolghan Uyghurlarning milliy kimliki, diniy étiqadi we medeniyet bayliqlirini yoqitishni, shu arqiliq héchqachan xitay kimlikini qobul qilmighan Uyghurlarni bu rayondin pak-pakiz yoq qiliwétip bu rayonni xitay téritoriyesige qoshuwétishtek uzun mezgillik istratégiyeni emelge ashurushni közlimekte iken. Shunglashqa hazirqidek Uyghurlarning hemmila nersisini térrorluqqa we esebiylikke baghlash urunushi, Uyghurlargha qarita "Nesebini üzüp tashlash, yiltizini késip tashlash, alaqisini üzüp tashlash, menbesini késip tashlash" dégendek sho'arlarning otturigha chiqishi, Uyghurlarning barche alahidilikini yoqitishni meqset qilghan "Irqiy tazilash" hadisisining bashlinishi ejeblinerlik emes iken. 

Arqidin yétiliwatqan Uyghurshunas, doktor darrén baylér söz aldi. U sözide nuqtiliq qilip xitay hökümitining ghayet zor meblegh sélish hésabigha Uyghurlarni qandaq paji'elerge muptila qilishi heqqide toxtaldi. Darrénning pikriche, ghayet zor miqdardiki néfit, tebi'iy gaz we bashqa tebi'iy bayliqqa ige bolghan bu makanda "Altun süzüsh" üchün xitay köchmenlirining bu rayon'gha köchüp kélishi izchil dawam qilip kelgen. Buninggha mas halda 1990-yillardin bashlap Uyghurlarning chong sheherlerge éqishi barliqqa kelgen. Shuning bilen birlikte 2000-yillardin bashlap Uyghurlar arisida diniy étiqad ewj élishqa bashlighan.

Ene shu waqitlardin bashlap "Térrorluqqa qarshi xelq urushi" qozghighan xitay hökümitining tekshürüsh nuqtiliri, bixeterlik kaméraliri, türmiliri, lagérliri dégenler 2010-yillardin bashlap otturigha chiqishqa bashlighan. Bu jeryanda xitay hökümitining bu sahelerge serp qilghan xirajiti 2015-yilila yette milyard amérika dolliridin éship ketken. Yuqiri pen-téxnikigha serp qilin'ghan bu xirajetler arqiliq xitay hökümiti pütkül ahalining gén ewrishkisi, qan ewrishkisi dégenlerni toplap bolghan. Shundaqla Uyghurlargha nomur qoyush usuli arqiliq deslepki qedemde "Esebiy kishiler" ning isimlikini turghuzup chiqqan. Buning bilen pasport alghan, chet'elge chiqqan, diniy étiqadqa ige bolghan dégendek bir qatar alahidilikke ige Uyghurlarning lagérlargha qamilishi bashlan'ghan. 

Darrén baylérning pikriche, xitay hökümiti ijra qiliwatqan bu xildiki "Térrorluq kapitalizmi" endiziside xitayning "Bir belwagh bir yol" qurulushi dunyadiki musulmanlar nopusining 60 pirsentini öz ichige alghan, Uyghurlar diyarida bolsa bixeterlik we bixeterlikke munasiwetlik mehsulatlarni ishlepchiqirishning zor istiqbali yaritilghan. Uyghurlar bu xil omumyüzlük nazaret sistémisini "Üsti ochuq türme" dep teswirlewatqan hemde uning Uyghurlardiki étiqad, til, a'ile we medeniyetni yoqitishni nishan qilghanliqini körsitiwatqan bolsa, xitay hökümiti "Menggülük eminlik we uzaq mezgillik muqimliq" üchünlükini tekitligen. Shu jaydiki Uyghurlar "Uyghurlar hayat. Emma bizning rohimiz qamaqta. Bu roh bolsa bashqa bir dunyada erwahlardek kézip yürmekte" dewatqanda bu Uyghurlarning öylirige bérip "Tughqan" boluwalghan xitay kadirlarning biri "Hazir negila barsaq özimizni shunche bixeter hés qilmaqtimiz" dégen. 

Hörmetlik radi'o anglighuchilar. Bu programmimizning qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Toluq bet