Доктор магнус фискәсйө билән “хитайчә алаһидиликкә игә ирқчилиқ” һәққидә сөһбәт

Мухбиримиз ирадә
2021.01.29
Доктор магнус фискәсйө билән “хитайчә алаһидиликкә игә ирқчилиқ” һәққидә сөһбәт Америка корнел университетиниң оқутқучиси, антрополог магнус фискәсйө.
Social Media

Америка корнел университетиниң оқутқучиси, антрополог магнус фискәсйө узун йил хитайда яшиған бир тәтқиқатчи болуш сүпити билән хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан сиясити үстидә көп тәтқиқат нәтиҗилирини елан қилмақта. У хитай һөкүмити уйғур елидә йолға қоюлған лагер түзүми вә башқа сиясәтлирини хели бурунла натсистларниң йәһудийларға елип барған ирқий қирғинчилиқиға охшатқан тәтқиқатчиларниң бири иди. У йеқинда “хитай қанили” намлиқ тор бәттә “хитайчә алаһидиликкә игә ирқчилиқ” мавзулуқ мақалә елан қилип, кишиләргә бәк тонушлуқ болмиған хитай җаһангирлики вә хитай ирқчилиқи һәққидә мәлумат бәрди. Биз бу мунасивәт билән апторни зиярәт қилип униң билән сөһбәт өткүздуқ.

Доктор магнус фискәсйө хитай һөкүмитиниң хитай болмиған милләтләргә қаратқан сиясәтлири, милйонлиған уйғурни җаза лагерлириға қамаш вә һәтта корона вируси юқумидин кейин хитай өлкилиридә әвҗ алған қара тәнликләрни очуқ–ашкара кәмситиш вәқәлиригичә һәммисиниң қозғатқуч амилниң хитайда узун тарихқа игә болған ирқчилиққа мунасивәтликини билдүрди.

“хитайда ирқчилиқ интайин кәң тарқалған. Сиз уни нурғун кишиләрдә байқайсиз. Хитай һөкүмити рәсмий баянлирида буни қәтий етирап қилмайду, хитайда ирқчилиқ йоқ, дәйду. Бирақ бу хата. Уларниң шәрқий түркистандики сиясәтлири, бир милләтни пәқәт миллити сәвәбидин лагерларға қамишиниң өзи бир ирқчилиқ. Хитай һөкүмити уларға ирқий зораванлиқ сиясәтлирини йүргүзүватиду. Мән өзүмниң шәхси тәҗрибәмни елип ейтсам, хитай һөкүмәт әмәлдарлири билән айрим параңлашқан вақтиңизда уларниң омумий җәһәттин дуняға нисбәтән ирқчи көз қарашқа игә икәнликини байқайсиз. Хитай рәсмий сиясәтлиридә ирқчилиқ мәвҗутлуқини етирап қилмисиму, нурғунлиған һөкүмәт әмәлдарлиридин адәттики пуқраларғичә ирқчилиқ хаһиши сиңип кәткән. Улар дуняни ирқлар бойичә чүшиниду вә хитайни биринчи номурлуқ ирқ дәп қарайду.”

Магнус фискәсйө йәнә хитай ирқчилиқиниң дуняда бәк билинмәслики нурғун дөләтләрниң хитайниң уйғурларға қаритиватқан сиясәтлириниң маһийитини чүшинәлмәсликигә сәвәб болди, чүнки кишиләр ирқчилиқ уқумини ғәрб дөләтлири билән бирләштүрүп чүшинивалған” дәйду.

Шуңа у мақалисидә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқниң хәлқарада йетәрлик наразилиққа дуч кәлмәслики, һәтта ирқчилиқниң дәрдини йәткүчә тартқан африқа дөләтлириниң хитайниң уйғурларға қиливатқан ирқчилиқиға аит полаттәк пакитлар алдидиму сүкүт қилиши, б д т да хитайни қоллап аваз беришидики сәвәбләрни ноқул хитайниң иқтисадий күчигә вә африқа дөләтлири һакимийәтлириниң мустәбитликигә бағлап чүшәндүрүш йетәрсиз, дәп мулаһизә қилған.

У мақалисидә мундақ дегән: “һазирға қәдәр нурғун кишиләр хитайдиму системилиқ ирқчилиқ мәвҗутлуқини, униң йилтизлириниң хитай импирийәсигичә тутишидиғанлиқини билмәйду. Хитайниң ирқчилиқиму башқа нурғун шәкиллиригә охшаш, имперялистларниң өзини үстүн көрүшидин келип чиққан. У бойсундурулған, мустәмликә қилинғанларни җүмлидин көпинчә һалларда бир қәдәр қоюқ тәнлик адәмләрни иптидаий, әхмәқ вә қалақ дәп қараштәк бир тәрәплимиликтә ипадиләнгән. Биз бундақ ирқчи бир тәрәплимә қарашлар зәнҗирини бүгүн шинҗаңда көрүватимиз. Нурғун тәрәпләрдин қариғанда шинҗаң заманиви хитайниң мустәмликиси болуп, у йәрдики көчмән мустәмликичи идийәдики хитайлар һәмишә йәрлик хәлқләргә бир тәрәплимә қарайду. Бу хитайниң сүргүндики уйғур паалийәтчилиригә қарши елип бериватқан рәзил тор ирқчилиқидиму ипадилиниду.”

Магнус фискәсйө сөһбитимиздә мундақ дәйду: “19-20-әсирләрдә явропаниң мустәмликичи күчлириниң дуняниң нурғун җайлирини бойсундуруши нәтиҗисидә ғәрб кеңәймичилики вә америка қатарлиқ дөләтләрдики ирқчилиқ вәқәлири дуня тарихиниң асасий мәзмунини тәшкил қилған. Бу вәқәләр кишиләрниң тарихни чүшиништики асасий линийәси болған. Нәтиҗидә кишиләр ирқчилқиниң башқа җайлардиму мәвҗутлуқини унтуп қалди, хитайниң әнәниви ирқчилиқи көләңгә астида қалди. Мән бу мақаләм арқилиқ кишиләргә хитайдики ирқчилиқниңму тарихтики ғәрб кеңәймичиликигә охшаш империялизимлиққа тутишидиғанлиқини, 19-әсирдә явропалиқлар африқиға таҗавуз қилип, уларни бойсундуруп, експилататсийә қилғанға охшашлиқини чүшәндүрмәкчи болдум”

Магнус фискәсйө мақалисидә хитайниң ишғалчилиқ тарихи һәққидә оқурмәнләргә мундақ мәлумат бәргән: “заманиви хитай һөкүмәтлири изчил һалда өзлирини җаһангирликниң қурбани сүпитидә көрситишкә урунған, улар бүгүнки хитай хәритисиниң қанлиқ ишғаллар билән толған җаһангирлик тарихиниң мәһсули икәнликини етирап қилишни вә униң билән йүзлишишни рәт қилди. Әмәлийәттә униң земини әң ахирқи рәсмий империйә чиң сулалиси дәвридә бир қатланған. Шу сәвәбтин хитай хәритиси бүгүнкидәк һаләттә. Арқидинла у заманиви миллий дөләт сүпитидә елан қилинди. Шундин бери чиң империйәсиниң кеңәймичиликидин қалған мираслар қайта һәл қилинмиди, һәтта ундақ қилиш чәкләнди. Бүгүнки мәктәпләрдә хитайниң ‛һәмишә тинч‚ икәнлики өгитилиду, бу һәқиқәтәнму кишини һәйран қалдуридиған бир ялғанчилиқ.”

Магнус фискәсйө мундақ дәйду: “хитай һөкүмити мәктәпләрдә балилириға һазирқи хәритини көрситип, мана бу бизниң хәритимиз вә бу әзәлдин мушундақ иди, дәп өгәтти. Һәргизму бизниң земинимиз кеңәймичилик нәтиҗисидә бүгүнкидәк кеңәйгән демиди. Дуняниң башқа җайлиридиму шундақ. Хитайни чүшәнмәкчи болған бириси қарапла хитайниң бүгүнки хәритисини көриду вә уни әзәлдин мушундақ иди, дәп оқуйду. Һечким уларға бу хәритиниң бир тарихи барлиқини ейтимиған”.

Магнус фискәсйө хитай һазирқи заман дөләт уқуминиң асаси “миллий дөләт”, у хитайларни башқа милләтләрдин үстүн көрүштәк “хитай үстүнлүки” асасида қурулған, дәйду.

“коммунистлар һакимийәт йүргүзүштин илгири, улар идеологийәсини “хәлқарачилиқ” вә җаһангирликкә қарши туруш дәп җакарлиған. Улар һәтта хитай империйәси тәрипидин бойсундурулған хәлқләргә, җүмлидин тибәт, уйғур, мияв қатарлиқ милләтләргә мустәқиллиқини қайтуруп беридиғанлиқини вәдә қилған. Буниң һөҗҗәтлик пакитлири бар. 1949-Йилдин кейин, улар вәдисидин йенивалди. Коммунистлар рәсмий баянлирида юқиридики топлуқларниң һәммисини генетикилиқ ‛хитай‚ дәп, уларни дөләтниң айрилмас бир парчиси, деди. Хитайлар илгири уйғурларниң аптономийә һоқуқини қәғәздә болсиму етирап қилған, һазирқи тәрәққияттин қариғанда, хитай әмди буниму йоқитидиған охшайду. Улар һазир миллий рәһбәрләрни хитай рәһбәрләр билән алмаштуруватиду, шәрқий түркистандила әмәс, башқа җайлардиму милләтләрниң өз тилини қоллинишини чәкләватиду. Уларниң нурғун һәрикәтлири худди улар әтила биз бу милләтләрни халимаймиз, уларни йоқитимиз вә биз һәммимиз бирла милләт хитай болимиз, дәп җакарлайдиғандәкла көрүниду. Дәмаллиққа болмисиму, ахирқи нийити шундақтәк қилиду. Әпсуски, бу хитай һөкүмитиниң вә хитай һөкүмитигә сиясәт пиланлишиға ярдәм бериватқан хитай тәтқиқатчиларниң ортақ көз қариши”.

Доктор магнус фискәсйө мақалисидә уйғурларниң ирқй қирғинчилиққа учриши билән нәтиҗилиниватқан ирқчилиқ һәққидә төвәндикидикиләрни дегән: “бүгүнки күндә, шинҗаңда натсистлар услубидики милләтни саплаштуруш йәни хитай империйәсигә варислиқ қилған милләт вә мәдәнийәтниң көп хиллиқини йоқитиш мәқсәт қилинған ахирқи һәл қилиш чариси қоллиниливатиду. Әпсуски хитайдики дөләт ирқчилиқи қачан дуня тәрипидин вә һәтта хитай хәлқиниң өзи тәрипидин кәң етирап қилинип рәт қилинмиғучә униң йоқилишидин сөз ечиш мумкин әмәс.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.