Америка авам палатаси ташқий ишлар комитети уйғурлар һәққидә гуваһлиқ бериш йиғини өткүзди

Мухбиримиз нуриман
2021-05-07
Share
Америка авам палатаси ташқий ишлар комитети уйғурлар һәққидә гуваһлиқ бериш йиғини өткүзди Торда өткүзгән "шинҗаңдики уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләргә қилинған вәһшийлик" намлиқ гуваһлиқ бериш йиғинида лагер шаһити турсунай зиявудун ханим, америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл, җорҗи тавн университетиниң профессори җеймис милвард әпәндиләр. 2021-Йил 6-май.
Photo: RFA

Авам палатаси ташқий ишлар комитети (House Foreign Affairs Committee) 6-май торда "шинҗаңдики уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләргә қилинған вәһшийлик" намлиқ гуваһлиқ бериш йиғини өткүзгән. Мәзкур йиғинда гуваһлиқ беришкә лагер шаһиди турсунай зиявудун ханим, америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди, җорҗи тавн университетиниң профессори җеймис милвард қатарлиқлар қатнашқан.

Авам палатаси ташқий ишлар комитетиниң рәиси гиригори мекс әпәнди бу йиғинға риясәтчилик қилған болуп, у мундақ деди: "америка хитай хәлқ җумһурийтини йүргүзүватқан вәһшийликлири үчүн җавапкарлиққа тартиши керәк. Шундақла испатланған бу кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң җавапкарлирини җазалиши керәк. Байден һөкүмити уйғур районида кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четишлиқ болған әмәлдарларни җазалиди. Биз уйғур районида йүр бериватқан бастурушқа қарши туруш үчүн американиң иттипақдашлири билән йеқиндин һәмкарлишишимиз керәк. Биз хәлқаралиқ органларға шуни очуқ дәймизки, хитайниң йәрлик аз санлиқ милләтләргә болған бастурушиға бирликтә қарши турушмиз керәк. Биз йәнә хитай һөкүмитини өзи имза қойған ‹ирқий қирғинчилиққа қарши туруш әһдинамиси' ға әмәл қилишқа бесим қилишимиз керәк. Хитай һөкүмити кишилик һоқуқ органлири, тәтқиқатчилар вә мухбирларниң уйғур райониға керип әркин һалда һечқандақ чәклимигә учримастин тәкшүрүш елип берип, уйғур районидики әһвалларни доклат қилишқа йол қоюши керәк."

Гиригори мекс әпәндиниң сөзидин кейин турсунай зиявудун ханим гуваһлиқ бәргән. Турсунай зиявудун ханим америкада бихәтәрликкә еришкән аз сандики лагердин қутулуп чиққан вә америкада бихәтәр һаятқа еришкән шаһитларниң бири болуп, бу униң һөкүмәт оргинида тунҗи қетим гуваһлиқ бериши икән. Униң BBC хәвәр агинтлиқи арқилиқ аңлатқан лагердики өз бешидин кәчүргән җисманий вә роһи қийнақлар, җинсий таҗавузчилиқ, намәлум окулларни уруш, дориларни мәҗбурий ичкүзүш вә башқа учриған хорлуқлар дуняни һәйран қалдурған иди.

Турсунай зиявудун ханим лагерниң ичи вә сиртидики қийин-қистақ вә юқири тихинкалиқ назарәт қилиш сиситемисини, шундақла хитайдин башқа барлиқ милләтләрниң зулумға учраватқанлиқини аңлатти.

Җорҗи тавн университетиниң профессори җеймис милвард әпәнди уйғур дияриниң қандақ болуп хитайниң бир мустәмликиси болуп қалғанлиқи һәққидә нурғун тәтқиқатларни елип барған болуп, мәзкур гуваһлиқ йиғинида у мундақ деди: "һазирқи хитай һөкүмитиниң сияси шуари вә хитай компатийәсиниң асаслиқ сиясий чақириқи ‹җоңхуа миллити ортақ еңи шәкилләндүрүштә чиң туруш' тур. Әслидә ‹җоңхуа миллити' дегән бу уқум һәр хил милләтләрниң биллә яшишини қобул қилиши керәк иди. Әмма хитай һөкүмити тәшвиқ қиливатқан ‹җоңхуа идийәси' дә болса ‹хитайлаштуруш' вә хитайда хитайдин башқа милләт болмаслиқни бәрпа қилишқа күчәватиду."

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди җеймис милвард әпәндиниң сөзлиригә қетилидиғанлиқини билдүрүш биллә йәнә мундақ деди: "бу сиясәтләрниң ахириқи нишани уйғур мәдәнийитини, әнәнсини, тилини, динини тамамән вәйран қилиш. Хитай һөкүмити ‹уйғур' болушниң өзини ‹җинайәт' дәп муамилә қилватиду. Хитай һөкүмити төт йилдин буян уйғур мәдәнийтигә, тилиға, өрп-адитигә аит һәммә нәрсини йоқ қиливатиду. Диний алимлар, унверситет пирофесорлири, оқутқучилар, мувәппәқийәт қазанған игилик тиклигүчиләр йиңи дәврниң системилашқан йиғивелиш лагерлириға соланған. Пүтүн аилә әзалири тутқун қилинған нурғун аилиләр бар. Әгәр мушундақ давам қилса юртимиздики биз ‹уйғур' ларға аит һәммә нәрсә қуруқдилип қелиши мумкин."

Гуваһчиларниң сөзлиридин кейин, гиригори мекс әпәнди турсунай зиявудун ханимға алаһидә рәһмәт ейтип мундақ деди: "турсунай ханим, сизниң гуваһлиқиңиз маңа бәк тәсир қилди. Һечқандақ бир киши һәргизму сиз учриған қорқунчлуқ муамилигә учримаслиқи керәк. Мән сизниң батурлуқ билән гуваһлиқ бәргәнликиңиз үчүн рәһмәт ейтимән. Сиз хитай компартийәсиниң уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләргә қиливатқан зулумлирини дуняға аңлаттиңиз. Бу һәқиқәтән муһим иди, чүнки ахбарат хадимлири вә тәтқиқатчиларниң уйғур райониға берип һәқиқий әһвални игиләш имканийти йоқ."

Йиғинға қатнашқан сенаторлар гуваһчилардин хитай һөкүмити йүргүзүватқан бу вәһшйликләрни тохтитиш үчүн өзлиридин немиләрни қилишни тәләп қилидиғанлиқни сориғанда, нури түркәл мунуларни оттуриға қойди: "биз тоғра йолда кетиватимиз, әмма бу йоллани кеңәйтишмиз керәк. Мән пирофессор милвардниң пикиригә қетилимән. Хитайниң җинайәтлирини ечип, хитайниң хәлқарадики йүзини чүшүрүш әлвәттә муһим. Әлвәттә, бу ишқа ярайду. Хитай компартийәси икки нәрсигә әһмийәт бериду, бири хәлқарадики образи, иккинчиси екиспорт вә технологийә. Шуңа биз мушу җәһәттики тәдбирләрни күчәйтишимиз керәк."

У йәнә америка һөкүмитиниң башқа дөләтләрдики әлчиханилирниң мушуниңға охшаш гуваһлиқ йиғинлири өткүзүшиниң муһимлиқини тәкитләп мундақ деди: "бизниң һәр қайси дөләтләрдики әлчиханилиримиз йәрлик һөкүмәт билән бирлишип мушундақ йиғинларни орунлаштурса болиду, чүнки уйғурлар өзлирини қобул қилған дөләтниң һөкүмити билән қарши муқамда болуп қелишни халимайду. Бизниң әлчиханилиримиз бивастә алақилишиш арқилиқ мәсилини оттуриға чиқиралайду. Йәнә бир бесишқа тегишлик қәдәм болса мән ташқий ишлар министири билинкин әпәндиниң бизниң юртимизни бивастә зиярәт қилишни тәвсийә қилимән. Бундақ иш тарихта йүз берип бақмиди. Бу әлвәттә мумкин болидиған иш. Әгәр хитай һөкүмитинң йошуридиған мәсилиси болмиса, ишикини ташқий ишлар министири билинкинға ачсун."

Йиғинниң ахирида мусулман авам палата әзаси илхан өмәр нури түркәл вә турсунай зиявудунларға рәһмәт ейтти вә нури түркәлдин хәлқарда бәзи кишләрниң каллисини қаймуқтуруватқан муну суални сориди: "сизниңчә ши җинпиңниң уйғурларға қилған бастурушини ‹тоғра сиясәт' қилип көрситиши билән дунядики ‹ислам өчмәнлики' ниң мунасивити қандақ?"

Нури түркәл мундақ җавап бәрди: "һечқандақ бир дөләт мусулманларға хитай уйғурларға қилғандәк муамилә қилмди. Ислам өчмәнлики хитайларниң сиясәт алаһидилики. Шуни ейтип өтүш кирәкки, 2002-2003-йиллири американиң техи ениқланмиған аталмиш бир ислам партийәсини "терорист тәшкилат" дәп елан қилиши, хитайнң уйғурларни халиғанчә "тирорчи" елан қилишиға йол ечип бәрди. Ташқий ишлар мнистирлиқи өткән йили ‹шәрқий түркистан ислам һәрикити' тәшкилатини ‹терорист тәшкилат' тизимликидин чиқиривәткән болсиму, болғулуқ болуп болди. Һәтта уйғурларниң сөзлүкидә ‹терорист' дегән сөз йоқ, уйғулар дунядики әң пакиз мусулман. Шундақ болсиму дунядики ‹ислам өчмәнлики' ни хитай пурсәт билип, өзиниң тәшвиқатлирида ишләтти. Әпсуслинарлиқи, у тәшвиқатлар үнүмини көрсәтти."

Илхан өмәр турсунай ханимдин хитайниң уйғур қирғинчилиқини ялғанға чиқиришқа урунушлириға ишәнгән дөләтләргә немә дәйдиғанлиқини сорриғанда, турсунай ханим мундақ деди: "виҗдани билән қариған һәр қандақ киши хитайниң қиливатқанлирини көриду. Уйғурларниң беишиға киливатқан зулум көзини юмалмайдиған дәриҗидә иғир."

Илхан өмәр өзиниң изчил ислам өчмәнликини йоқитиш үчүн һәрикәт қиливатқанлиқини билдүрүш билән биргә йәнә мундақ деди: "биз кишиләргә бу ишларниң рәсмий йүз бериватқанлиқини әскәртимиз. Пүтүн дуняниң көз алдида йүз бириватқан бу вәһшийликләрниң ‹ирқий қирғинчлиқ' икәнликини тонутушқа тиришмиз. Шуңа бу йәрдә батурлуқ билән гуваһлиқ бәргән һәммәйләнгә рәһмәт ейтимән."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт