Amérika awam palatasi tashqiy ishlar komitéti Uyghurlar heqqide guwahliq bérish yighini ötküzdi

Muxbirimiz nur'iman
2021-05-07
Share
Amérika awam palatasi tashqiy ishlar komitéti Uyghurlar heqqide guwahliq bérish yighini ötküzdi Torda ötküzgen "Shinjangdiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerge qilin'ghan wehshiylik" namliq guwahliq bérish yighinida lagér shahiti tursun'ay ziyawudun xanim, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel, jorji tawn uniwérsitétining proféssori jéymis milward ependiler. 2021-Yil 6-may.
Photo: RFA

Awam palatasi tashqiy ishlar komitéti (House Foreign Affairs Committee) 6-may torda "Shinjangdiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerge qilin'ghan wehshiylik" namliq guwahliq bérish yighini ötküzgen. Mezkur yighinda guwahliq bérishke lagér shahidi tursun'ay ziyawudun xanim, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi, jorji tawn uniwérsitétining proféssori jéymis milward qatarliqlar qatnashqan.

Awam palatasi tashqiy ishlar komitétining re'isi girigori méks ependi bu yighin'gha riyasetchilik qilghan bolup, u mundaq dédi: "Amérika xitay xelq jumhuriytini yürgüzüwatqan wehshiylikliri üchün jawapkarliqqa tartishi kérek. Shundaqla ispatlan'ghan bu kishilik hoquq depsendichilikining jawapkarlirini jazalishi kérek. Baydén hökümiti Uyghur rayonida kishilik hoquq depsendichilikige chétishliq bolghan emeldarlarni jazalidi. Biz Uyghur rayonida yür bériwatqan basturushqa qarshi turush üchün amérikaning ittipaqdashliri bilen yéqindin hemkarlishishimiz kérek. Biz xelq'araliq organlargha shuni ochuq deymizki, xitayning yerlik az sanliq milletlerge bolghan basturushigha birlikte qarshi turushmiz kérek. Biz yene xitay hökümitini özi imza qoyghan 'irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi' gha emel qilishqa bésim qilishimiz kérek. Xitay hökümiti kishilik hoquq organliri, tetqiqatchilar we muxbirlarning Uyghur rayonigha kérip erkin halda héchqandaq cheklimige uchrimastin tekshürüsh élip bérip, Uyghur rayonidiki ehwallarni doklat qilishqa yol qoyushi kérek."

Girigori méks ependining sözidin kéyin tursun'ay ziyawudun xanim guwahliq bergen. Tursun'ay ziyawudun xanim amérikada bixeterlikke érishken az sandiki lagérdin qutulup chiqqan we amérikada bixeter hayatqa érishken shahitlarning biri bolup, bu uning hökümet orginida tunji qétim guwahliq bérishi iken. Uning BBC xewer agintliqi arqiliq anglatqan lagérdiki öz béshidin kechürgen jismaniy we rohi qiynaqlar, jinsiy tajawuzchiliq, namelum okullarni urush, dorilarni mejburiy ichküzüsh we bashqa uchrighan xorluqlar dunyani heyran qaldurghan idi.

Tursun'ay ziyawudun xanim lagérning ichi we sirtidiki qiyin-qistaq we yuqiri tixinkaliq nazaret qilish sisitémisini, shundaqla xitaydin bashqa barliq milletlerning zulumgha uchrawatqanliqini anglatti.

Jorji tawn uniwérsitétining proféssori jéymis milward ependi Uyghur diyarining qandaq bolup xitayning bir mustemlikisi bolup qalghanliqi heqqide nurghun tetqiqatlarni élip barghan bolup, mezkur guwahliq yighinida u mundaq dédi: "Hazirqi xitay hökümitining siyasi shu'ari we xitay kompatiyesining asasliq siyasiy chaqiriqi 'jongxu'a milliti ortaq éngi shekillendürüshte ching turush' tur. Eslide 'jongxu'a milliti' dégen bu uqum her xil milletlerning bille yashishini qobul qilishi kérek idi. Emma xitay hökümiti teshwiq qiliwatqan 'jongxu'a idiyesi' de bolsa 'xitaylashturush' we xitayda xitaydin bashqa millet bolmasliqni berpa qilishqa küchewatidu."

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi jéymis milward ependining sözlirige qétilidighanliqini bildürüsh bille yene mundaq dédi: "Bu siyasetlerning axiriqi nishani Uyghur medeniyitini, en'ensini, tilini, dinini tamamen weyran qilish. Xitay hökümiti 'Uyghur' bolushning özini 'jinayet' dep mu'amile qilwatidu. Xitay hökümiti töt yildin buyan Uyghur medeniytige, tiligha, örp-aditige a'it hemme nersini yoq qiliwatidu. Diniy alimlar, unwérsitét pirofésorliri, oqutquchilar, muweppeqiyet qazan'ghan igilik tikligüchiler yingi dewrning sistémilashqan yighiwélish lagérlirigha solan'ghan. Pütün a'ile ezaliri tutqun qilin'ghan nurghun a'ililer bar. Eger mushundaq dawam qilsa yurtimizdiki biz 'Uyghur' largha a'it hemme nerse quruqdilip qélishi mumkin."

Guwahchilarning sözliridin kéyin, girigori méks ependi tursun'ay ziyawudun xanimgha alahide rehmet éytip mundaq dédi: "Tursun'ay xanim, sizning guwahliqingiz manga bek tesir qildi. Héchqandaq bir kishi hergizmu siz uchrighan qorqunchluq mu'amilige uchrimasliqi kérek. Men sizning baturluq bilen guwahliq bergenlikingiz üchün rehmet éytimen. Siz xitay kompartiyesining Uyghur we bashqa az sanliq milletlerge qiliwatqan zulumlirini dunyagha anglattingiz. Bu heqiqeten muhim idi, chünki axbarat xadimliri we tetqiqatchilarning Uyghur rayonigha bérip heqiqiy ehwalni igilesh imkaniyti yoq."

Yighin'gha qatnashqan sénatorlar guwahchilardin xitay hökümiti yürgüzüwatqan bu wehshyliklerni toxtitish üchün özliridin némilerni qilishni telep qilidighanliqni sorighanda, nuri türkel munularni otturigha qoydi: "Biz toghra yolda kétiwatimiz, emma bu yollani kéngeytishmiz kérek. Men piroféssor milwardning pikirige qétilimen. Xitayning jinayetlirini échip, xitayning xelq'aradiki yüzini chüshürüsh elwette muhim. Elwette, bu ishqa yaraydu. Xitay kompartiyesi ikki nersige ehmiyet béridu, biri xelq'aradiki obrazi, ikkinchisi ékisport we téxnologiye. Shunga biz mushu jehettiki tedbirlerni kücheytishimiz kérek."

U yene amérika hökümitining bashqa döletlerdiki elchixanilirning mushuninggha oxshash guwahliq yighinliri ötküzüshining muhimliqini tekitlep mundaq dédi: "Bizning her qaysi döletlerdiki elchixanilirimiz yerlik hökümet bilen birliship mushundaq yighinlarni orunlashtursa bolidu, chünki Uyghurlar özlirini qobul qilghan döletning hökümiti bilen qarshi muqamda bolup qélishni xalimaydu. Bizning elchixanilirimiz biwaste alaqilishish arqiliq mesilini otturigha chiqiralaydu. Yene bir bésishqa tégishlik qedem bolsa men tashqiy ishlar ministiri bilinkin ependining bizning yurtimizni biwaste ziyaret qilishni tewsiye qilimen. Bundaq ish tarixta yüz bérip baqmidi. Bu elwette mumkin bolidighan ish. Eger xitay hökümitinng yoshuridighan mesilisi bolmisa, ishikini tashqiy ishlar ministiri bilinkin'gha achsun."

Yighinning axirida musulman awam palata ezasi ilxan ömer nuri türkel we tursun'ay ziyawudunlargha rehmet éytti we nuri türkeldin xelq'arda bezi kishlerning kallisini qaymuqturuwatqan munu su'alni soridi: "Sizningche shi jinpingning Uyghurlargha qilghan basturushini 'toghra siyaset' qilip körsitishi bilen dunyadiki 'islam öchmenliki' ning munasiwiti qandaq?"

Nuri türkel mundaq jawap berdi: "Héchqandaq bir dölet musulmanlargha xitay Uyghurlargha qilghandek mu'amile qilmdi. Islam öchmenliki xitaylarning siyaset alahidiliki. Shuni éytip ötüsh kirekki, 2002-2003-yilliri amérikaning téxi éniqlanmighan atalmish bir islam partiyesini "Térorist teshkilat" dep élan qilishi, xitaynng Uyghurlarni xalighanche "Tirorchi" élan qilishigha yol échip berdi. Tashqiy ishlar mnistirliqi ötken yili 'sherqiy türkistan islam herikiti' teshkilatini 'térorist teshkilat' tizimlikidin chiqiriwetken bolsimu, bolghuluq bolup boldi. Hetta Uyghurlarning sözlükide 'térorist' dégen söz yoq, uyghular dunyadiki eng pakiz musulman. Shundaq bolsimu dunyadiki 'islam öchmenliki' ni xitay purset bilip, özining teshwiqatlirida ishletti. Epsuslinarliqi, u teshwiqatlar ünümini körsetti."

Ilxan ömer tursun'ay xanimdin xitayning Uyghur qirghinchiliqini yalghan'gha chiqirishqa urunushlirigha ishen'gen döletlerge néme deydighanliqini sorrighanda, tursun'ay xanim mundaq dédi: "Wijdani bilen qarighan her qandaq kishi xitayning qiliwatqanlirini köridu. Uyghurlarning béishigha kiliwatqan zulum közini yumalmaydighan derijide ighir."

Ilxan ömer özining izchil islam öchmenlikini yoqitish üchün heriket qiliwatqanliqini bildürüsh bilen birge yene mundaq dédi: "Biz kishilerge bu ishlarning resmiy yüz bériwatqanliqini eskertimiz. Pütün dunyaning köz aldida yüz biriwatqan bu wehshiyliklerning 'irqiy qirghinchliq' ikenlikini tonutushqa tirishmiz. Shunga bu yerde baturluq bilen guwahliq bergen hemmeylen'ge rehmet éytimen."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet