Uyghurlar mesilisige béghishlan'ghan "Özgiche türme" témisidiki yighinning mulahiziliri (1)

Muxbirimiz eziz
2019-06-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika qoralliq qisimlar da'imiy komitétining ezasi mayk gellégér(mike gallagher) ependi.
Amérika qoralliq qisimlar da'imiy komitétining ezasi mayk gellégér(mike gallagher) ependi.
gallagher.house.gov

Uyghur diyaridiki zor kölemlik siyasiy basturush heqqide dunyadiki herqaysi axbarat wasitiliri we hökümetler shuningdek munasiwetlik teshkilatlar köp qétimlap pikir bayan qilip kéliwatqanliqi melum. Bolupmu milyonlighan Uyghurning "Terbiyelesh merkizi" namidiki lagérlargha qamilishi tashqi dunyagha melum bolghandin kéyin lagérlardiki rohiy we jismaniy xorlash qilmishlirigha da'ir köpligen uchurlar otturigha chiqti. Shuning bilen bir waqitta hazirche lagérlargha qamilishtin aman qalghan Uyghurlar hemde muhajirettiki Uyghurlarning erkinliktin oxshimighan derijide mehrum boluwatqanliqimu tégishlik derijide kishilerning diqqitini tartishqa bashlidi.

27-Iyun küni washin'gton shehiridiki eng chong aqillar merkizining biri bolghan "Istratégiye we xelq'ara tetqiqat merkizi" (CSIS) de ötküzülgen "Özgiche türme: shinjangdiki zor kölemlik nazaret we uning dunyawi tesiri" témisidiki muhakime yighini del mushu mesililerge béghishlandi.

Bu qétimqi yighinning riyasetchisi emiy lér aldi bilen söz élip, yighin'gha teklip qilin'ghan alahide méhmanlarning biri, amérika awam palatasining ezasi, amérika qoralliq qisimlar da'imiy komitétining ezasi mayk gellégérning kütülmigen xizmet éhtiyaji tüpeylidin bügünki yighin'gha biwasite qatnishish imkani bolmighanliqini, shunga uning skaypi arqiliq yighinning deslepki basquchida öz pikrini bayan qilmaqchi ikenlikini eskertti.

Palata ezasi mayk gellégér sözide nuqtiliq qilip amérika-xitay munasiwitining ötken on nechche yilliq tereqqiyatini eslep ötüsh bilen bilen birge bundin kéyin amérika hökümitining tashqi siyasitini békitishte qandaq ölchemlerni ijra qilish toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Méningche, kishilik hoquq sahesini bizning dostlirimiz bilen alaqe baghlishimizdiki eng ünümlük zémin, déyishke bolidu. Bu del xitay hökümiti eng qorqidighan mesililerning biri. Qaraydighan bolsaq xitay emeldarliri tekebburlarche söz qilip nöwettiki 20 dölet bashliqliri yighinida xongkongdiki mesililerning muzakire qilinmaydighanliqini dawrang qiliwatidu. Némishqa dégende ular mushundaq bir chong xelq'ara munberde tili tutulup qélishtin qorquwatidu. Bundaq ehwalda biz némilerni qilalishimiz mumkin? méningche, dölet mejlisi bu jehette bezi ishlarni qilalaydu, dep qaraymen. Birinchidin, bizning tashqi siyasitimizde kishilik hoquq mesilisi üchinchi orundiki gholluq prinsip derijisige kötürülüshi lazim. Ikkinchidin biz bu qétimqi 20 dölet bashliqliri yighinida barliq imkaniyetlerdin paydilinip xongkongdiki, shinjangdiki we xitay tewesidiki kishilik hoquq depsendichiliki mesilisini köpchilikning diqqitige sunushimiz lazim. Üchinchisi, xitay hazir 2020-yilidiki qishliq olimpik yighinigha aldirawatidu. Sahibxana dölet bolghan xitay köp qétim özlirining xelq'ara mizanlargha we olimpikning nizamnamisige emel qilidighanliqini bildürüp 'diniy étiqad we millet türkümini nishan qilghan cheklime we kemsitishke qet'iy qarshi turimiz' dégen. Emdi qaraydighan bolsaq xitay hökümiti bulargha qilchimu ri'aye qilghini yoq. Shunga hazirqi ehwalda biz xitay kompartiyesini Uyghurlargha qaratqan étnik tazilash siyasitini toxtitishqa qistishimiz, tutqun qilin'ghan diniy mehbuslarning tizimlikini ularning aldigha tashlap ularni qoyuwétishke, shinjangdiki yighiwélish lagérlirigha qamalghanlarni öylirige qayturushqa heydekchilik qilishimiz lazim."

U sözining dawamida xitay hökümitining nöwettiki Uyghurlarni basturush qilmishigha qarita amérika hökümiti qilishqa tégishlik ishlar qatarida bir qisim emeliy misallarni tilgha élip mundaq dédi:

"Amérika shirketlirining xitaydiki pen-téxnikini asas qilghan hakimmutleqliqqe yardem bérish qilmishigha üzül-késil xatime bérishimiz lazim. Bir qisim xizmetdashlirim hazir muzakire qiliwatqan 'Uyghur kishilik hoquq qanun layihisi' dimu del mushu xildiki qilmishni cheklesh, bolupmu shinjangdiki xalighanche adem tutush qilmishlirigha bilip-bilmey hemdemde bolup qalmasliqqa ündesh, Uyghurlarni basturushqa biwasite jawabkar bolghan xitay emeldarlirigha 'yer shari magnétiski qanuni' boyiche jaza bérish muhim orun tutidu. Üchinchi nuqta méningche hemmidin muhim: biz jezmen xitay kompartiyesi bilen xitay xelqini perqlendürüp mu'amile qilishimiz lazim. Derweqe buni qandaq ipadilesh hazir undaq asan emes. Bizde 'xitay mesilisi' mewjut emes. Mewjut boluwatqini 'xitay kompartiyesi' mesilisi. Xitay xelqi, bolupmu shinjangdiki Uyghurlar hazir bu hakimiyetning eng asasliq qurbanliq méli bolup kétiwatidu. Méningche biz dadilliq bilen özimizning herqachan ular bilen bille ikenlikimizni, ulargha zulum séliwatqan küchlerge qarshi ikenlikimizni, shundaqla özimizning amérikidiki tégishlik heriketliri arqiliq öz mejburiyitimizni ada qiliwatqanliqimizni ulargha bildürüp turushimiz lazim."

Shuningdin kéyin emiy lér söz élip yighin ehlige Uyghurlar diyaridiki zor kölemlik nazaret sistémisi, zor kölemlik tutqun we yéqindin buyan otturigha chiqiwatqan mejburiy emgek heqqidiki süretlerni sundi. Bolupmu 2013-yili bashlan'ghan "Qayta terbiyelesh" herikitining 2017-yilining axirigha barghanda tolimu qabahetlik derijige bérip yetkenlikini, buning eng janliq ispati gugul xeritisi arqiliq namayen bolghan pakitlar ikenlikini, bu xeritilerdin bu lagérlarning türmilerge oxshash kölemge we xaraktérge ige ikenlikini körüwélish qiyin emeslikini bildürüp mundaq dédi:

"Ilgiri biz shinjangdiki medeniyet we diniy zulumlar heqqide köpligen melumatlarni toplighan iduq. Shunga bular biz üchün yéngiliq emes, désekmu bolidu. Emma hazir muhim boluwatqini mushu mesililerge qarita bizning siyaset sahesidiki kattilirimizning yeng shimaylap qilghanliri yoqning ornida boldi désekmu bolidu. Shunga biz bügünki muhakime yighini mushu ishlargha azraq bolsimu türtke bolup qalsiken, dégen ümidtimiz. Chünki boluwatqan ishlarning éghirliqi bilen buninggha qarita emili rewishte otturigha chiqqan ishlar otturisida perq bekmu chong. Mana mushu xeritilerge qaraydighan bolsaq bu xeritilerdiki qizil nuqta qoyulghan 95 orun del hazir üch milyon'ghiche adem qamalghan, dep texmin qiliniwatqan lagérlarning ornidur. Bu jaylargha Uyghurlarning on pirsenti qamalghan. Undaqta ularning lagér sirtida turuwatqanliri qandaq ehwalda? shundaq déyishke boliduki, ularning lagérgha qamalmay qalghini ularning erkinlikte turuwatqanliqini körsetmeydu. Ular bashqiche namdiki yaki xaraktérdiki türme muhitida yashawatidu. Birinchidin, ularning hemmisi öz öyliride nazarette. Ikkinchidin, öydin chiqqan haman ularning hemmisi her bir kochidin ötkende bir qétim tekshürüsh nuqtisidin ötidu. Bu jaylarda ularni jismaniy jehettin tekshüridu. Shundaqla pen-téxnika arqiliq nazaret qilinidu. Shunga téxnika sahesidiki mutexessisler mushu saheler boyiche öz pikirlirini qoyup ötse köpchilikke bu ehwal téximu bekrek ayding bolup kétidu, dep oylaymen."

U sözining dawamida lagérlarning kéngiyish ehwalini gugul xeritisidin körsitish arqiliq bir qisim lagérlarning qurulma jehettin bashqa eslihelerge ige ikenlikini, bolupmu bu orunlardiki bixeterlikke chétishliq üskünilerning köplep mewjutluqidin buning qandaqtur mejburlash tedbirliri asasida barliqqa kelgenlikini körüwélish mumkinlikini bildürüp mundaq dédi:

"Xotendiki bu eslihelerge qaraydighan bolsaq 'terbiyelesh merkizi' déyiliwatqan bu orunlarning beziliri ilgiriki mekteplerdin özgertilgen. Beziliri bolsa türmilerdur. Emma bu jaylardin chiqqan chiqqan kishiler yoqning ornida bolghachqa u jaylarning ichki ehwalidin biz xewersiz. Emma bularning hemmiside ortaq bolghan bir alahidilik shuki, ulargha oxshimighan derijidiki bixeterlik esliheliri seplen'gen. Emma bularni xitay hökümiti 'mektep' dewatidu. Chölning otturisigha berpa qilin'ghan bu jay 2012-yilidiki gugul xeritiside közge chéliqmaydu. Emma 2019-yilidiki xeritide 88 putbol meydani chongluqidiki birleshme qurulush eslihesi wujudqa kelgen. Bundaq bir chong qurulush néme üchün chölning otturisigha berpa qilinidu? néme üchün bu eslihelerning chörisige bunche mustehkem we 16 fut égizliktiki (texminen besh métir) rishatkiliq tosuq ornitilidu? néme üchün bu qurulushning ögzilirige yuqiri pen-téxnikiliq alaqilishish üskünilirining anténnaliri ornitilidu? eger bular normal mektep yaki zawut bolghan bolsa bularning hajiti bolmaytti. Roshenki ular bu jaydiki kishilerning qéchip kétishini toluq kontrolluq astigha alghan. Chünki bu jaydiki kishiler xushalliq bilen bu jaylarda turghan bolsidi buning zörüriyiti qalmaytti. Démek bu kishiler her qachan bu jaydin kétishni arzu qilidu. Ghulja rayonidiki bu qurulushlar bolsa tipik zawut sheklini alghan. Bu zawutlarning qurulush alahidilikimu xitayning ichki ölkiliridiki zawutlarning qurulmisidin égiz rishatkiliri, közitish nuqtiliri dégenler bilen alahide perqlinidu. Mana mushu xildiki zawutlarda mejburiy emgekning netijisi süpitide barliqqa kéliwatqan köpligen mehsulatlar xelq'aragha sétiliwatidu. Xitayning eng chong pemidur pishshiqlap ishlesh zawuti shinjangda. Dunyadiki eng chong toqumichiliq zawutimu mushu jayda. Zibuzinnet buyumliri, chay oramchiliqi, yanfon qurashturush qatarliqlarning hemmisi bu jaylarda tamamlinidu. Emma del biz istémal qiliwatqan buyumlarning qanchiliki mana mushundaq mejburiy emgeklerdin kelgenlikini biz hazirghiche téxi hés qilalmay yürüwatimiz."

Bu programmimizning dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Toluq bet