Америка ташқи ишлар министирлиқида уйғурлар мәсилиси алаһидә муһакимә қилинди

Мухбиримиз сада
2019-08-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министирлиқида ечилған «хитайниң шинҗаңдики мусулманларға қаратқан бастурушлири» темисидики муһакимә йиғинида сөзгә тәклип қилинғанлар. 2019-Йили 7-авғуст, вашингтон.
Америка ташқи ишлар министирлиқида ечилған «хитайниң шинҗаңдики мусулманларға қаратқан бастурушлири» темисидики муһакимә йиғинида сөзгә тәклип қилинғанлар. 2019-Йили 7-авғуст, вашингтон.
Photo: RFA

Американиң уйғур мәсилисигә йеқиндин көңүл бөлүши йеқиндин буян американиң юқири дәриҗилик һөкүмәт орунлирида өткүзүлүватқан йиғин вә паалийәтләрдә әкс етиватқанлиқи мәлум. 7-Авғуст америка ташқи ишлар министирлиқида ечилған «хитайниң шинҗаңдики мусулманларға қаратқан бастурушлири» темисидики муһакимә йиғини дәл буниң ипадисидур.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң уюштурушидики бу йиғинға мәзкур министирлиқниң демократийә, кишилик һоқуқ бөлүмидин корий андрив риясәтчилик қилған. Мәзкур йиғинға америкадики кишилик һоқуқ паалийәтчилиридин кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай бөлүми директори софий ричардсон, америкадики уйғур адвокат нурий түркәл, ахбарат саһәсидин әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң директори алим сейтоф қатарлиқлар тәклип қилинған.

Йиғинда нурий түркәл әпәнди нөвәттә уйғур диярида йүз бериватқан ишлар һәққидә тәпсилий чүшәнчә бәргән. У сөзиниң башланмисида 2009-йилидики «5-июл үрүмчи қирғинчилиқи» һәққидә сөз қилип мундақ дегән: «‹5-июл үрүмчи қирғинчилиқи' дин кейин хитай һөкүмити уйғурларни қандақ бир тәрәп қилиш һәққидә чарә издәп кәлди. Бу җәрянда һөкүмәт уйғурларниң миллий кимлики вә диний паалийәтлирини өзи үчүн бир хәтәр дәп қарап кәлди шундақла әгәр уйғурларниң бу әркинликлири давамлашса, дөлитимиз үчүн бир сиясий тәһдит шәкилләндүриду, дегәндин әнсириди. Нәтиҗидә 2017-йили апрелдин башлап ‹ашқунлуққа қарши туруш низами' дәйдиған интайин рәзил бир қанунни чиқириш арқилиқ уйғурларға қаратқан бесимни техиму күчәйтти. Буниң нәтиҗисидә уйғур дияридики үч милйонға йеқин уйғур(америка һөкүмитиниң мөлчиригә асасән) хитайниң зор көләмлик тутуп туруш лагерлириға қамалди.»

Йиғин җәрянида софий ричардсон ханим уйғур диярида қоллиниливатқан юқири иқтидарлиқ тәқиб техникиси һәққидә сөз қилған. Бу йил май ейида кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бир доклат елан қилған болуп, буниңда уйғур дияридики сақчилар ишлитип келиватқан тәтүр йөлинишлик қурулмиға игә ян телефон юмталиниң вәзиписи вә ишлитилиш даириси тонуштурулған. У бу һәқтә мундақ дегән: «бу юмтал бир җәһәттин кишиләрниң учурлирини тәкшүрүш үчүн қоллинилса, йәнә бир җәһәттин сақчиларға мәлум бир кишини тәкшүрүш һәққидә сигнал бериш үчүнму қоллинилип кәлгән. Биз сақчиларниң қандақ қилмишларға бәкрәк қизиқидиғанлиқи һәққидә инчикә тәкшүрүш елип барғандин кейин шуни көрдуқки, сиз өйиңизниң қайси ишикини ишлитишиңиз яки қошниңизға күндә бир қетим яки икки қетим гәп қилишиңиз қатарлиқларниң һәммиси мушу юмтал арқилиқ назарәт қилинип туриду. Әгәр бу юмтал сизниң мәлум һәрикитиңизни гуманлиқ дәп қариса, сиз йәрлик сақчи даирилириниң сизни ‹йоқлап келиши' гә учрайсиз. Әгәр улар сизниң мәлум соалға бәргән җавабиңиздин қайил болмиған болса яки шу юмтал сизниң җавабиңиздин нарази болуп сизниң тутқун қилинишиңизни қарар қилған болса, сиз чоқум тутқун қилинисиз.»

Йиғинда сөз қилған меһманлардин алим сейтоф әпәнди әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң уйғурларниң авазини дуняға аңлитиштики бирдинбир ахбарат васитиси икәнликини тилға алған. У сөзидә чен чүәнго уйғур аптоном районида вәзипигә олтурғандин кейин район сияситидә зор өзгириш болғанлиқини, йәни әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң районға қарита елип барған ениқлашлири давамида қәшқәр, хотән қатарлиқ җайлардики омумий нопусниң %40 (асаслиқ әрләрни өз ичигә алған) ниң тутқун қилинғанлиқини дәлилләп чиққанлиқини баян қилип өткән. У йәнә мундақ дегән: «уйғур дияриға қаритилған ениқлашлиримизниң алдинқи басқучида бир у тутқунларниң немә сәвәбтин тутулғанлиқини биләлмигән идуқ. Һалбуки, кейинки мәзгилдә уйғур дияридики һөкүмәт хадимлирини зиярәт қилиш арқилиқ райондики зор сандики уйғурниң тутқун қилинғанлиқини, көплигән сақчи понкитлириниң уйғур вә мусулман хәлқләрни нишан қилған ‹тәкшүрүш понкити' ға айландурулғанлиқини байқидуқ, йәниму тәпсилийрәк дегәндә биз уйғурлар тутқун қилинған җайниң хитай һөкүмити ейтқинидәк нормал ‹маарип техника тәрбийәләш мәктипи' әмәс, бәлки ‹тутуп туруш лагери' икәнликини дәлиллидуқ. Бу йәрдики кишиләр мәҗбурий тутқун қилинипту, улар қануний һоқуқлиридин мәһрум қилинипту. Улар у җайдин мәңгү чиқип кетәлмәйдиғанлиқиниму билмәйдикән. Әлвәттә җисманий қийнашларму баркән. Мениңчә, биз вә башқа хәлқаралиқ ахбарат васитилири елан қилған хәвәрләрдин пүтүн дуня хитайниң тәбиийитини шундақла хитайниң юқири техникилиқ ‹сақчи дөлити' ниму һес қилип йетишкә башлиди.»

Йиғинниң нәқ-мәйдан соал җаваб басқучида бирәйлән «башқа дөләтләр немә үчүн хитайниң өз хәлқигә қиливатқан ишлириға диққәт қилиши керәк?» дәп сориған болуп, буниңға алим сейтоф әпәнди җаваб берип, «хитайниң уйғурларға тутқан муамилиси 1930-йиллиридин кейин көрүлүп бақмиған бир әһвал. Бу һәқтә америка ташқи ишлар министириму ипадә билдүргән. Шуңа бу хәлқара җәмийәтниң көзини юмувалсила өтүп кетидиған бир иш әмәс. Бу йәнә әлвәттә 21-әсирдә йүз бәрсә болидиған иш әмәс. Бу әһвал дуняни ойғитиши керәк,» дегән.

Йиғинниң соал-җаваб басқучида йәнә бирәйлән «дуня хитайдики мусулманлар үчүн қандақ ишларни қилип бериш арқилиқ уларни бихәтәр туйғуға кәлтүрәләйду?» дегән соални әвәткән болуп, буниңға софий ричардсон ханим изаһат берип, «уйғурларниң әһвалидин әндишә қиливатқан кишиләр үчүн нөвәттә қилишқа тегишлик әң муһим иш өз дөлитиниң һөкүмитигә бесим қилип, хитайға қарши һәрикәткә өтүштур,» деди.

Америка ташқи ишлар министирлиқида уйғур мәсилисиниң алаһидә тема сүпитидә муһакимә қилиниши бу мәсилисиниң хәлқаралиқ сәһниләрдә күнтәртипкә кәлгәнлики илгири сүрүлмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт