Amérika dölet mejlisining guwahliq yighini: "Téxnikiliq mustebitlik héchqandaq jayda Uyghur élidikidek tragédiyelik emes"

Muxbirimiz erkin
2021-11-17
Share
Amérika dölet mejlisining guwahliq yighini: Amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitéti 2021-yili 17-noyabir chaqirghan "Xitay hökümitining téxnikiliq mustebitliki" témisidiki guwahliq yighini.
Social Media

Xitayning Uyghur élide sinaq qilip yolgha qoyghan hem pütün xitaygha we shundaqla bashqa döletlerge éksport qilishqa bashlighan yuqiri téxnikiliq mustebitlik modéli amérikaning barghanséri diqqitini qozghimaqta hem endishilirini kücheytmekte. Xitayning bu modéligha taqabil turush tedbirlirini élip, gherb qimmet qarishi we erkin bazar riqabitini qoghdash chuqanlirimu zoraymaqta. Amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitétining 17-noyabir chaqirghan guwahliq yighini bu mesilini téma qilghan bolup, yighinda bu jehettiki endishiler we buninggha qarita qandaq tedbirlerni élish mesilisi muzakire qilin'ghan.

Yighinda, bezi mutexessisler we pa'aliyetchiler xitay yuqiri téxnikiliq mustebitlik modélining Uyghurlargha qarita "Irqiy qirghinchiliq" élip béripla qalmay, bashqa döletlerge éksport qilinip, gherb démokratiyesi, qimmet ölchimi we qanunlirigha xiris qiliwatqanliqi, buninggha qarshi tedbir élishning jiddiy teqezzagha aylan'ghanliqini bildürgen.

Yighinda kéngesh palata ezasi, dölet mejlisi xitay ishliri komitétining re'isi, yighin riyasetchisi jef mérkléy téxnologiyening iqtisadiy tereqqiyat we insanlarning hayatini qolaylashturush bilen bir waqitta, basturush üchünmu ishlitiliwatqanliqi, dunyadiki héchqandaq bir jayda Uyghur élidikidek "Tragédiye" ning yoqluqini éytqan.

Jeff-Merkley.jpg

Jef mérkléy mundaq deydu: "Da'iriler sün'iy idrak, tosush zenjiri, hésablash, zamaniwi iqtisadning hül eslihelirige oxshash sahelerde téxnologiyege hérismen bolup, nishanliq toplargha qarita siyasiy, ijtima'iy kontrolluq yürgüzdi. Bu téxnologiye hökümetni mislisiz derijidiki kontrolluq bilen teminlep, qol téléfoni, shexsiy kompyutér, d n a, bixeterlik kamérasi we bashqilardin érishken ghayet zor sanliq melumatqa ige qildi. Biz buning héchqandaq bir jayda shinjang Uyghur aptonom rayonidikidek tragédiyelik ikenlikini körmiduq".

Guwahliq yighinida awam palata ezasi, xitay ishliri komitétining qoshumche re'isi jéymis mikgowérn, xitayning téxnikiliq mustebitlikini eng küchlük hés qilghan kishilerning Uyghurlar we bashqa musulman türkiy milletler ikenlikini bildürgen. Uning éytishiche, Uyghur élidiki téxnikiliq mustebitlik modélining pütün xitaygha we dunyagha sunulghan modél yaki emesliki bügünki yighindiki eng achquchluq so'al iken.

James-McGovern.jpg

Mikgowérn mundaq deydu: "Biz xitay hökümitining téxnikiliq mustebitlikini eng küchlük hés qilghan xeqlerning Uyghurlar we bashqa türkiy musulman milletler ikenlikini untup qalmaymiz. Ularning ( xitayning) shinjangda berpa qilghan nazaret méxanizmi dunyadiki eng ilghar we tereqqiy qilghan méxanizm. Bu modél pütün xitaygha we dunyagha sunulghan modélmu? bu biz üchün guwahchilar jawab bérishni ümid qilidighan achquchluq so'al."

Mikgowérnning éytishiche, bu yerdiki mesile xitayning éksporti uning yuqiri téxnikiliq nazaret modélini tarqatmasliqigha qandaq kapaletlik qilish iken.

U: "Amérika xitay éksportining nazaret döliti sistémisi modélini tarqatmasliqigha qandaq kapaletlik qilidu?. Biz xelq'araliq shériklirimizdin paydilinalamduq. Shexsler özining saghlam istémal tallishini qandaq qilidu. Biz intayin murekkep we téxnikiliq mesililerni hel qiliwatimiz" dégen.

"Téxnikiliq mustebitlik: xitay we chet'ellerdiki basturush munbiri" namliq yighinda, bu sahediki nopuzluq mutexessisler we pa'aliyetchiler guwahliq bergen.

Yighinda amérikiliq zhurnalist, Uyghurlar heqqidiki "Mukemmel saqchi döliti: xitayning kelgüsidiki qorqunchluq nazaret déstopiyesige mexpiy seper" namliq kitabning aptori jéfréy ko'éyin guwahliq bérip, xitayning Uyghurlargha qarita zamaniwi téxnologiye arqiliq "Irqiy qirghinchiliq" élip bériwatqanliqini bildürgen. Jéfréy ko'éyinning tekitlishiche, xitay 2016-yildin bashlap (Uyghurlar) rayonida mislisiz ijtima'iy sinaq we kontrolluq yolgha qoyghan. Yéngi téxnologiye, sün'iy idrak, yüz tonush, awaz tonush we bi'ométirliq sanliq melumat téxnikisini ishlitip, öz xelqini yéngi we ghelite usullar bilen basturghan.

Geoffrey-Cain.jpg

U yene mundaq deydu: "20-Esirde irqiy qirghinchiliq gaz bilen zeherlesh öyliride we qebristanliqlarda élip bérilghan. Lékin 21-esirde zamaniwi téxnologiye xitay xelq jumhuriyitini irqiy qirghinchiliq élip bérip, süküt ichide bir xelqni yoqitishi, medeniyet öchürüp tashlishi, mejburiy tughmas qilish imkaniyitige ige qildi. Bularning hemmisi keng kölemlik jismaniy zorawanliq we keng kölemlik öltürüsh arqiliq élip bérilmidi".

Jéfréy ko'éyinning éytishiche, xitayning yuqiri téxnikiliq nazaret modéli Uyghurlar bilen cheklinip qalmighan. U bu modélni "Bixeter sheher programmisi" dégen namlarda bashqa döletlergimu éksport qilghan.

Jéfréy ko'éyin mundaq deydu: "Xitay shirketliri xitay kompartiyesi emeldarlirining qollishida bu téxnologiyeni da'im bixeter sheher yaki jinayetke qarshi turush, dégen namlarda dunyadiki mustebit yaki yérim mustebit hökümetlerning öktichilerni we awarichilik tughdurghuchi dep qaralghan kishilerni basturushigha ishlitishi üchün teminlep kelgen.

Uning éytishiche, xitay hökümiti 2019-yili özbékistan bilen ugandagha bu xil téxnologiyeni éksport qilghan.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining aliy derijilik tetqiqatchisi wang yachyu yighinda guwahliq bergen pa'aliyetchilerning biri. Uning éytishiche, ündidar, tik-tok qatarliq xitay ijtima'iy alaqe epliri chet'eldiki xitay girazhdanlirining uchurini yighish, amérikada xitaygha paydiliq jama'et pikiri peyda qilishta alahide rol oynimaqtiken. U mundaq deydu: "Xitayning bu ikki épi amérikada xéli chongqur yiltiz tartqan. Eng muhimi hemmimiz shuni untup qalmasliqimiz kérek, barliq xitay shirketlirini xitay kompartiyesi kontrol qilidu. Chet'eldiki xitaylar uchur almashturush, alaqe we siyasiy uyushushlarda köprek ündidargha tayinidu. Bu ehwal béyjingni chet'elde jama'et pikiri shekillendürüshte keng imkaniyet bilen teminlewatidu. Bu béyjingni chet'eldikiler a'it nurghun uchurlargha érishtürüwatidu".

WangYaQui.jpg

Wang yachyuning éytishiche, eng yamini bu yene béyjingni amérikada kishilerni heriketlendürüsh yoshurun imkaniyitige ige qilmaqtiken. U yene tik-tok heqqide toxtilip, tik-toktiki Uyghur éligha a'it uchurlarni izdise sapla külüp turghan we usul oynawatqan Uyghurlar chiqidighanliqi, lagérlar, nazaret qilish, kishilik hoquq toghrisida köp nerse uchrimaydighanliqini bildürüp, "Buning néme üchün shundaq bolidighanliqini bilmeymiz" dégen.

Uning körsitishiche, amérikadiki xitay téxnologiye shirketlirining meshghulati mewhum bolup, amérika dölet mejlisi qanun chiqirish arqiliq ularning ochuq-ashkara bolushini telep qilishi kérek iken. Wang yachyu: "Dölet mejlisi yéqinda amérika téxnologiye shirketlirige bolghan nazaretni kücheytti. Xitay shirketlirining amérikadiki tesiri kéngiyipla qalmay, uning xitay hökümiti bilen bolghan munasiwitimiz kücheymekte. Shunga, dölet mejlisi jiddiy qanun chiqirip, téxnologiye shirketlirining téximu ochuq-ashkara bolushi we sanliq uchurlarni qattiq qoghdishini telep qilishi kérek" dégen.

Yighinning axirida kéngesh palata ezasi jef mérkléy söz qilip, xitayning "Téxnikiliq mustebitliki" ge taqabil turush erkin döletlerning ittipaq qurup, uninggha qarshi bir téxnologiyeni tereqqiy qildurushini telep qilidighanliqini bildürgen.

U mundaq dégen: "Xitayning téxnikiliq mustebitlikige taqabil turush erkin döletlerning ittipaqini qurush, uninggha qarshi bir téxnologiye modélini tereqqiy qildurushni telep qilidu. Bu, biz üchün derhal heriket qilishqa tégishlik jiddiy mesile. Bügünki guwahliq yighinining diqqet qozghashqa shundaqla amérika we bashqa erkin döletlerning xelq'ara téléfon alaqe uyushmisigha oxshash xelq'ara teshkilatlar bilen hemkarliship, xelq'ara ölchemlerni békitishining muhimliqini tonushigha yardemde bolushini ümid qilimen" dégen.

Dölet mejlisi xitay ishliri komitétining bu qétimliq yighini amérika prézidénti jow aydin bilen xitay rehbiri shi jinping 16-noyabir küni ékran söhbiti ötküzüp arqidinla chaqirilghan. Bu söhbet amérika-xitay munasiwiti soda, téxnologiye, jenubiy déngiz, teywen, xongkong, Uyghur qatarliq mesililerde ötkürliship ketken bir waqitta chaqirilghan. Melum bolushiche, jow baydén bilen shi jinping ikki dölet arisidiki sürkilishning toqunushqa aylinip kétishining aldini élish mesilisini muzakire qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet