Amérika uniwérsitétlirida Uyghur tili dersige bolghan éhtiyaj barghanséri kücheymekte

Ixtiyariy muxbirimiz yiltiz
2019-10-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Indiyana uniwérsitéti merkizi yawro-asiya tetqiqati fakultétining aliy léktori gülnisa nazarowa xanim.
Indiyana uniwérsitéti merkizi yawro-asiya tetqiqati fakultétining aliy léktori gülnisa nazarowa xanim.
Social Media

Melum bolushiche, amérikadiki wiskansén uniwérsitéti merkizi yawro-asiya tetqiqat merkizi yazliq institutining orunlashturushi bilen her yili yazliq tetilde sekkiz heptilik Uyghur, qazaq, özbék we tajik tilliri oqu-oqutush programmisi 2011-yilidin bashlap yolgha qoyulup kéliwétiptu.

Bu yil yazliq tetilde Uyghur tili dersini ötüsh wezipisini indiyana uniwérsitéti merkizi yawro-asiya tetqiqati fakultétining aliy léktori gülnisa nazarowa xanim öz üstige alghan iken. 

Biz amérikadiki Uyghur tili oqu-oqutushi, bolupmu wiskansén uniwérsitétida her yili échiliwatqan yazliq tetillik Uyghur tili programmisi toghrisida téximu tepsiliy melumatlargha érishish üchün gülnisa nazarowa xanimni ziyaret qilduq.

So'al: anglisam wiskansén uniwérsitétida bu yil yazliq tetilde Uyghur tili dersi ötülüptu. Bu qandaq programma? bu programmining meqsiti néme?

Jawab: burun indiyana uniwérsitétining özide yazliq tetilde Uyghur tili dersi ötületti. Amérikadiki herqaysi shitatlardin oqughuchilar kéletti. Bezide oqughuchilarning sani köpiyip, birinchi basquch, yeni "Bashlan'ghuch sewiye Uyghur tili" sinipi bilen cheklinip qalmay, yene otturahal we yughuri sewiyediki siniplarmu échilatti. Lékin axirqi yilliri oqughuchilarning sani aziyip Uyghur tilining yazliq tetildiki programmisini toxtap qaldi. Emma yil dawamida yeni küzlük we etiyazliq uqush mewsumida ders bar. Bu yil, yeni2019-yili yazda ikki oqughuchi Uyghur tili ögendi. Ular otturahal sewiyediki Uyghur tili dersini ögendi. Ötken yili töt oqughuchi bar idi. Her yili oqughuchilarning sani oxshimaydu.

So'al: bu programmining alahidiliki néme? dersler qandaq ötilidu? derstin sirt yene qandaq pa'aliyetler bar? 

Jawab: bu programmining alahidiliki yazliq tetildiki ikki ay ichide edettiki bir yilliq oqush pilanidiki dersler ötülüp bolidu. Deslepki töt heptide birinchi mewsumning, kéyinki töt heptide ikkinchi mewsumning dersi ötülidu. Küzlük we etiyazliq oqush mewsumida bir heptide ötülidighan ders mezmuni yazliq tetildiki kursta bir künde ötülidu. Derstin sirt söhbet sa'iti bar. Uningdin bashqa Uyghurche tamaq étishni öginidu. Oxshimighan türdiki medeniyet pa'aliyetlirini uyushturup bérimiz. Oqughuchilar pütün kün téz sür'ette til öginidu.

So'al: bu til programmisigha qandaq oqughuchilar tizimlitip oquwatidu?

Jawab: Uyghur tilini öginidighan oqughuchilar asasen Uyghurlarning tarixigha, medeniyitige we tiligha qiziqidighanlardur. Ular waqitni ching tutup tiriship öginidu. Bu yil ikki oqughuchi keldi. Ular ikkinchi basquchqa kéliptu. Yeni, birinchi basquchning derslik kitabini özliri sétiwélip öginiptu. Bu oqughuchilarning sewiyesini sinap, imtihan alghandin kéyin, ikkinchi basquchtiki otturahal sewiyediki dersni öttuq. Bu ikki ayliq kurs tügigendin kéyin ularning sewiyesi xéli yaxshilandi. Mesilen, biz derslik kitabtin bashqa yene ular qiziqidighan maqalilerni oquduq, yutub qanilidin her xil wédiyolarni we kinolarni körduq. Bu oqughuchilar Uyghurchini xéli yaxshi chüshinidighan boldi. Ularning sewiyesi xéli yaxshilandi.

Biz yene bu yil yazliq tetilde Uyghurche ögen'gen bir oqughuchinimu ziyaret qilduq. U mundaq dédi: "Méning Uyghurche ismim polat, in'glizche ismim déywid. Hazir men amérikida aspirant oqughuchi. Men sherqiy türkistanning tarixini tetqiq qilghachqa bu yil yazda Uyghurche ögen'gili medisindiki Uyghur tili programmisigha oqushqa kirdim." 

Uyghur tilidin bir'az asasi bar oqughuchilar tizimlatqan bolsa, amérikaning chet'el tillirini oqutush kéngishi teripidin tüzülüp békitilgen ölchem boyiche sewiye sinash imtihani élinidiken. Hemde shu asasta, bashlan'ghuch yaki otturahal sewiyediki siniplargha bölinidiken

Gülnisa xanimning chüshendürüshiche, bu programmigha herqandaq kishi iltimas qilsa bolidiken, hemde bu programmigha iltimas qilghan oqughuchilargha oqush mukapat puli bérilidiken. Hetta, bu programmigha Uyghurlarmu tizimlatsa bolidiken. Aliy mekteplerde oquwatqan oqughuchilar bolsa imkaniyet téximu köp bolidiken. Bu merkezning mexsus tor béti bar bolup (https: //cessi. wisc. edu/) Shu arqiliq tizimlitip, mukapat puligha iltimas qilsa bolidiken. Mesilen, bu yil amérikiliq bir Uyghur oqughuchi oqushqa keptu. U amérikida tughulup ösken iken. Shunga ana tili bolghan Uyghur tilini sistémiliq, puxta igilesh üchün bu kursqa tizimlitiptu. Ikki ay jeryanida, uning til sewiyesi xélila kötürülüptu. 

Yazliq tetildiki bu til kursida sinipta olturup noqul derslik kitabtin til öginishtin bashqa yene derstin sirt medeniyet pa'aliyetliri, her xil kuruzhuklar orunlashturulup bérilidiken. Uningdin bashqa her heptide shu oqughuchilar öginiwatqan tillar we shu rayonlar toghrisida oxshimighan témilarda léksiyeler orunlashturulidiken. Bu heqte gülnisa xanim mundaq dédi: "Tilni medeniyetke baghlap ögitimiz. Uyghur medeniyitini tonushturidighan alahide ders yoq. Mesilen, oqughuchilar tamaq étishni ögen'gende, tamaqqa kétidighan xuruchlarning ismini atashni, tamaq étishning usullirini öginidu we özliri qol sélip tamaqni étidu." 

Gülnisa xanimning bildürüshiche, bu yil indiyana uniwérsitéti merkiziy yawro-asiya tetqiqati fakultétining dokturanti mustafa aqsu ussul kuruzhukigha yétekchilik qiliptu. Uningdin bashqa Uyghurlarning hazirqi ehwali toghrisida doklat bériptu. Bu munasiwet bilen, biz dokturant mustafa aqsuni ziyaret qilduq. 

So'al: anglisam, bu yil yazliq tetilde wiskansén uniwérsitétida échilghan Uyghur tili we bashqa ottura asiya tilliri programmisida siz Uyghur medeniyitini tonushturush yüzisidin Uyghurche ussul kuruzhukigha yétekchilik qilipsiz. Aldi bilen bu kuruzhukning ehwalini tonushturup bersingiz.

Jawab: bu méning ikkinchi qétim wiskansén uniwérsitétidiki yazliq kursqa bérishim. Aldinqi yili yazda men bu mektepning yazliq kursida "Bashlan'ghuch sewiye Uyghur tili" dersini ötken idim. Shu jeryanda oqughuchilarning telipi boyiche dersning sirtida ussul kursi, Uyghur ta'amlirini tonushturush we tamaq étish kuruzhuki qatarliq medeniyet pa'aliyetlirini uyushturghan hemde Uyghurlarning ehwalini tonushturup doklat bergen idim. Yazliq programma axirlashqandin kéyin, oqughuchi we oqutquchilar programma diréktorigha bu medeniyet pa'aliyetliri toghrisida bek yaxshi inkaslarni qaldurup kétiptiken. Bu seweblik bu yil shu yazliq til programmisi ders sirtida oqughuchilar üchün Uyghur ussul kuruzhuki orunlashturup bérishni xop körüptu. Bu yil 4-ayda wiskansén uniwérsitéti rusiye, sherqiy yawropa we ottura asiya merkizining mes'ulliri méning bilen alaqiliship, yene bir qétim doklat bérishim we ussul kuruzhukigha yétekchilik qilishimni soridi. Shunga bu kuruzhukqa yétekchilik qildim. Bu kuruzhukni échishning asasliq meqsiti oqughuchilarning yazliq turmushini béyitish we we ularning Uyghurlargha bolghan qiziqishini qozghash. Shundaqla Uyghur medeniyitini azraq bolsimu yorutup bérish. 

So'al: bu kursning ünümi qandaq boldi?

Jawab: oqughuchilarning inkasigha qarighanda, kursning ünümi we tesiri nahayiti yaxshi boldi, dep oylaymen. Men esli bu kursqa peqet Uyghur tili we bashqa türkiy tillarni öginiwatqan oqughuchilar qatnishidu dep oylighan idim. Lékin bu yil her xil kesiptin, hetta medison shehiride yashaydighan yerliklerdin tartip kursqa keldi. Heqiqeten bek xosh boldum hem söyündüm. Barliq qatnashquchilar, Uyghurlar toghrisida yéngi nersilerni ögen'genlikini we Uyghurlarni etrapidikilergimu tonushturidighanliqini éytishti. Bu kursning her yili échilip turushini ümid qilidighanliqini bildürdi. 

So'al: ziyaritimizning béshida dep ötkendek, siz yazda wéskansén uniwérsitétida nöwettiki Uyghurlar yüzliniwatqan paji'e bilen xitay hökümitining wetende yürgüzüwatqan til siyasiti toghrisida doklat béripsiz. Mushu heqte sözlep bersingiz. 

Jawab: shundaq, bu qétim medeniyet kuruzhuklirigha yétekchilik qilishtin bashqa, wiskansén uniwérsitétida til siyasiti we shundaqla wetendiki "Éshincha emgek küch" ini ichkiri ölkilerge yötkesh mesilisi toghrisida doklat bérishke teklip qilindim. Bu doklat shu yazliq programmisining 1-meydan doklati boldi. Yazliq til programmisidiki oqughuchilar oxshimighan kesiplerdin kelgen, mesilen tarix, siyaset, insanshunasliq qatarliqlar. Shunglashqa yazliq til programmisi ularning kespiy bilim jehettiki éhtiyajini qandurush üchün ottura asiyadiki milletler, jümlidin Uyghurlar toghriliq léksiyelerni orunlashturghan. Emeliyette bu méning bu mektepte ikkinchi qétim doklat bérishim hésablinidu. Aldinqi yili 7-ayda wetenning weziyiti toghrisida doklat bergen idim. Sherqiy asiya, ottura asiya tetqiqati, insanshunasliq we bashqa kesiplerning mutexessisliri, we oqughuchiliri doklat yighinigha qatnashqan. Bu yil shu merkezning teklipi bilen qayta bardim. Bu qétim doklatni anglashqa kelgenlerning sani aldinqi yilidikidin xélila köp boldi. Shu nuqta éniqki, Uyghur mesilisi barghanséri diqqet tartiwatidu. Doklattin kéyin oqutquchi we oqughuchilar shunchilik ötkür, yaxshi so'allarni soridi. Bu bir yaxshi pa'aliyet boldi.

Igilishimizche, wiskansén uniwérsitétidiki yazliq sekkiz heptilik Uyghur tili programmisidin bashqa yene amérikadiki birqanche uniwérsitétlarda yil boyi sistémiliq halda Uyghur tili dersi ötülidiken. Mesilen, indiyana uniwérsitéti, kansas uniwérsitéti, washin'gton uniwérsitéti, xarward uniwérsitéti we stanfort uniwérsitéti qatarliqlar. 

Mushu xildiki til programmilirining amérika we bashqa ellerde izchil échilip, rawajlinishi, xitayning Uyghur tilini tüp yiltizidin yoqitishtek qara niyitige bérilgen ejellik zerbe. Muhajirettiki til tetqiqatchiliri herqaysi döletlerning qollap quwwetlishi astida öz'ara zich hemkarliship bu jehettiki tetqiqat we oqu-oqutush ishlirini izchil dawamlashturghanda, Uyghur tili dawamliq rawajlinish pursitige ige bolalaydu, dep qaralmaqta.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, bu xewerni amérikadin yiltiz teyyarlidi.

Toluq bet