Америкилиқ мухбир әмиля паң: "мән уйғурлуқумни кечикип һес қилдим"

Мухбиримиз җәвлан
2021-04-16
Share
Америкилиқ мухбир әмиля паң: Уйғур билән хитайниң арилаш нәсиллик әвлади, америкалиқ мухбир әмиля паң ханим.
ameliapang.com

Австралийә истратегийәлик сиясәт тәтқиқат институти уйғурларниң хитайдики завутларда кәң-көләмдә қул ишчи қилинғанлиқи һәққидә тәкшүрүш доклатини елан қилғандин кейин бу мәсилә хәлқарада лагерлар мәсилисидин кейин һазирғичә диққәт қозғап келиватқан муһим мәсилиләрниң биригә айланди. Америка вә явропа әллиридә хитайдики мәҗбурий әмгәктин нәп еливатқан ширкәтләргә чәклимә қоюш, кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә шерик болмаслиқ вәзийити шәкилләнди. Бу һәқтә йеңи доклатлар вә тәтқиқат нәтиҗилири мәйданға кәлди. Америкалиқ мухбир әмиля паң ханимниң "хитайда ишләнгән мал: мәһбус, җиддий ярдәм тәләпнамиси, америкидики әрзан малларға йошурунған тәннәрх" намлиқ китаби әнә шу мәсилини әтраплиқ йорутуп бәргән муһим әсәр һесаблиниду.

Америка ахбаратчилиқ саһәсидә көплигән мукапатларниң саһиби болған әмиля паң ханим уйғур билән хитайниң арилаш нәсиллик әвлади болуп, америкада туғулуп чоң болған, һазир бир журналда тәһрир болуп хизмәт қилмақтикән. Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши 15-апрел әмиля паң ханимниң мәзкур китаби тоғрулуқ тор сөһбити уюштурған болуп, америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари, адвокат нури түркәл әпәнди вә уйғур кишилик һоқуқ қурулуши хәлқара тәшвиқат мудири луйиза грев ханим әмиля паң ханим билән униң китаби тоғрулуқ сөһбәтләшти. Әмиля ханим өз китаби һәққидә соралған соалларға җаваб берип, униңдики муһим мәзмунларни тонуштурди. Алди билән у хитайдики мәҗбурий әмгәк орунлириниң көплүки вә уйғурларни халиғанчә тутуп қул қилиш әһвалиниң еғирлиқини тилға алди. Хитай даирилириниң "кәспий тәрбийәләш мәркизи", "зәһәр ташлитиш мәркизи", "тутуп туруш мәркизи", "қанун тәрбийәси мәркизи" дегәндәк һәр хил намлар билән йиғивелиш мәркәзлири қуруп, инсанларни һәр хил баһаниләр билән тутуп солап, уларни мал експорт қилидиған хитай хоҗайинлириға қул орнида тутуп бәргәнликини, хитайниң гәрчә лагерларни тақиған тәқдирдиму, завутларда қул қилинған уйғурларниң әһвалиниң йәнила хәтәрлик икәнликини билдүрди.

Әмилия ханимниң ейтишичә, у бу китабини йезишниң алдида хитайда тәкшүрүш елип барған болуп, хитай завутлиридин мал алидиған чәтәл ширкитиниң вәкили сүпитидә завутниң директорлири вә ишик бақарлири билән параңлашқан. Улар униңға завутта ишләйдиған бир мунчә мәһбусларниң барлиқини, халиса буларни сиртқа һөддигә берәләйдиғанлиқини етирап қилған. Уларниң ейтишичә, бу даимлиқ әһвал болуп, йошуридиған һечқандақ йери йоқ икән. Әмиля ханим буниңдин һәйран қалған. У бундақ завутларни қайта-қайта зиярәт қилиш вә мәһсулатиниң нәгә баридиғанлиқини из қоғлап тәкшүрүш арқилиқ експорт ширкәтлириниң мал мәнбәсиниң бу завутлардин келидиғанлиқини вә уларниң қул әмгики билән зич бағлинип кәткәнликини байқиған.

Нури түркәл әпәнди әмиля ханимдин бу мәһсулатларниң америкаға вә дуняниң башқа җайлириға експорт қилинидиғанлиқини қандақ биливалғанлиқини сориғанда әмиля ханим буниң наһайити асанлиқини тилға елип мундақ деди: "чүнки чәтәл ширкәтлири хитайдики мал тәминлигүчи ширкәтләргә иқтисадий тәптиш йүргүзиду. Бу тәптиш толиму йүзәки болуп, йочуқлири бәк тола. Бундақ әһвалда хитайдики лагерларда әмгәк күчлирини сиртқа һөддигә бериштәк әһвални асасән байқиялмайду. Мән бу ишқа мәсул бир нәччә тәптиш билән параңлашқан, улар: ˃биз бу саһәдә нәччә он йил ишләп, бирәр завутниң лагерлар билән һәмкарлашқанлиқини испатлиялмидуқ˂ дейишти. Әмма мән бу ишниң йүз бериватқанлиқини билимән. Бая дегинимдәк, бу мушу саһәдики бир ашкара мәхпийәтлик".

Нури түркәл әпәнди йәнә бәзи америка ширкәтлириниң америка хәлқни вә дөләт мәҗлиси әзалирини хата учур билән қаймуқтуруватқанлиқини, бундақ ширкәтләрниң яки хәлқара даңлиқ маркиларниң ялған учур тарқитишқа урунушини қандақ тохтитишқа болидиғанлиқини сориғанда әмиля ханим мундақ деди: "бу соалға җаваб бериш қийин. Хата учурлар дөләт мәҗлиси әзалирини қаймуқтуруватқан болуши натайин. Йеқиндин бери даңлиқ ширкәтләр ‹уйғур мәҗбурий әмгәк қануни' ни өткүзмәслик үчүн нәччә он миң доллар хәҗләп лобичилиқ қиливатиду. Чүнки улар өзлириниң шу аталмиш иқтисадий тәптишини яхши қилалайдиғанлиқини испатлиялайду. Һәммимиз билимиз, һазир бу әһвални уйғур районида, һәтта башқа өлкиләрдә мустәқил тәкшүрүп испатлиғили болмайду. Хитайда нурғун әмгәк лагерлири бар, бәзи завутларниң йенида тутуп туруш мәркәзлири бар. Даңлиқ ширкәтләр бу завутларниң йенида түрмә яки лагерларниң барлиқиға диққәт қилмайду, чүнки бу қурулушлар завут әслиһәлиригә охшап кетиду һәм хитайларму буни завут дәп чүшәндүриду. Әмәлийәттә булар уйғур әмгәк күчлирини йөткәп ишлитиш пилани билән мунасивәтлик орунлардур. Әгәр улар (чәтәл ширкәтлири) буни тәкшүридиған болса һәқиқий учурларға еришкән болатти, әмма буни из қоғлап тәкшүридиған тәптишләр йоқ".

Әмлия ханим йәнә сөзидә хитайдики заманиви қуллуқ мәсилисиниң ялғуз пахта вә пәмидур мәһсулати ишләпчиқирилған завутлар билән чәкләнмәйдиғанлиқини, мәҗбурий әмгәк билән мунасивәтлик бу бир нәччә түрлүк мәһсулатни чәкләш билән уйғурларни қул қилиш мәсилисиниң һәл болмайдиғанлиқини, хәвәрләрдә ейтилғинидәк, күн нури батарейәси ясаш завутидиму уйғурларниң ишләватқанлиқини, бир завутниң мали чәклинип зиян тартса, уйғур ишләмчиләрниң йәнә бир завутқа, йөткилиш, йәни "һөддигә берилиш" мумкинликини билдүрди.

Нури түркәл әпәнди әмлия ханимдин йеқинда хитайдики чолпанларниң "биз шинҗаң пахтисини яхши көримиз" дегәндәк бимәнә тәшвиқатлири, хитай пуқралириниң даңлиқ маркиларни байқут қилиш һәрикитигә қандақ қарайдиғанлиқи вә ғәрб ширкәтлириниң буниңға қандақ тақабил туруши керәкликини сориғанда у мундақ деди: "мәнчә улар хитайға ялғуз тақабил турмаслиқи керәк. Хитайда йүз бәргән қаршилиқ һәрикити кишини қаттиқ мәйүсләндүриду. Хитай истемалчилириниң кәң көләмлик қаршилиқ садалири мәлум җәһәттин ғәрб истемалчилириниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селишқа қарши туруш садалиридин юқирирақ болди. Ғәрб истемалчилири әмәлийәттә бу мәсилини билмәйду һәм униңға көңүл бөлмәйду. Улар (ғәрб ширкәтлири) әмәлийәттә хитайдин мал елиш адитини өзгәртмиди, мәҗбурий әмгәк билән четишлиқ завутлириниму хитайдин йөткәп чиқмиди. Буниңдин толиму үмидсизләндим. Хитайниң инкасиға қарап, бу мәсилигә қарита йәр шари характерлик сиясәт түзүлүши керәк икән дәп ойлидим. Карханиларниң өзигә қоюп бәрсә буни қилмайду, чүнки улар үчүн пул биринчи".

Әмиля ханим бу китабида җуля кейс исимлик бир америкалиқ аялни тилға алған болуп, бу аял байрамлиқ зиннәт буюмлири сетивалғанда униң ичидин завутта қул орнида ишләватқан бир мәһбусниң хетини тапшурувалған вә шу арқилиқ хитайдики қорқунчлуқ әһвални билгән. Әмиля ханим бу һекайини муһим тема қилиш арқилиқму уйғурлар дуч кәлгән заманиви қуллуқ мәсилисини йорутуп бәргән.

Нури түркәл әпәнди йәнә "сизниңчә, уйғурларни қул қилиш җинайитигә четишлиқ икәнлики хәвәр қилинған ғәрб ширкәтлири хитайдин тамамән айрилиши керәкму?" дәп сориғанда әмиля ханим мундақ деди: "мениңчә, улар шундақ қилиши керәк, әмма бу мәсилини мәлум сиясәт вә қанун билән һәл қилмиғучә улар ундақ қилмайду. Улар амалиниң баричә хитай истемалчилирини рази қилиду, чүнки хитай улар үчүн ғайәт чоң базар. Йәнә бир җәһәттин ғәрб истемалчилири мәҗбурий әмгәккә қарши садалирини юқири көтүрүп, ширкәтлиримизни буниңдин һесаб беришкә қистиши керәк".

Әмиля ханимниң ейтишичә, униң момиси уйғур болуп, бир йилтизи уйғурларға туташқаникән. У өзиниң кимликидики бу алаһидиликни кейин байқиған вә униңға көңүл бөлүшкә башлиған, "ню-йорк вақти гезити" дә уйғурлар учраватқан қәбиһ зиянкәшликләр һәққидики хәвәр вә мақалиләрни көргәндин кейин мәзкур китабини йезиш ирадиси күчәйгән. Нури түркәл униң китабидин уйғурлуқ кимлики вә уйғурлар үчүн бир иш қилиш һәққидә ейтқан сөзлирини нәқил кәлтүрүп мундақ деди: "кәчүр уйғурум, сени тонумай кәптимән; кәчүр уйғурум, пурсәт тапқанда сени издимәптимән; кәчүр уйғурум, мән ирқий қирғинчилиқни мәңгү әстә тутимән, чүнки мән уйғур". Нури түркәл әпәнди: "бу үч җүмлә сөз миллий ассимилятсийә тоғрулуқ бир һекайини баян қилип берәмду қандақ?" дәп сориғанда әмилия ханим мундақ деди: "у сөзләр мениң туйғумни ипадиләйду, мән тунҗи қетим лагердики тутқунларниң (уйғурларниң) рәсимини көргинимдә америкада биллә ойнап чоң болған хитай тәңтушлиримға баққанда өзүмниң уларға бәкрәк охшайдиғанлиқимни һес қилдим вә өзүмни уларниң бир әзаси дәп ойлидим".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт