Türk dunyasi yazghuchilar qurultiyi Uyghurlarning ana tildiki ma'aripini eslige keltürüsh qararini aldi

Enqeredin ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi
2023.11.09
turk-dunyasi-yazghuchilar-1 “5-Nöwetlik türk dunyasi yazghuchilar qurultiyi” (soldin) doktor axmet bijan erjilasun, doktor lewend bayraktar, “Ilesam” re'isi mehmed nuri parmaqsiz ependiler. 2023-Yili noyabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyening paytexti enqerede 11-ayning 6-künidin 8-künigiche “5-Nöwetlik türk dunyasi yazghuchilar qurultiyi” chaqirildi. Qurultayda xitayning asasiy qanuni we aptonomiye qanunida orun alghan ana tildiki ma'arip heqqining Uyghurlargha qayturup bérilishi toghrisida qarar maqullandi.

Qurultaygha ezerbeyjan, qazaqistan, özbékistan, qirghizistan, rusiyediki türkiy milletler, kosowo we makédoniye qatarliq 19 dölettin kelgen yazghuchi we sha'irlardin bolup 100 etrapida kishi ishtirak qildi. Qurultay ehli 5 guruppigha bölünüp, muzakire élip bérip, qarar maqullidi. Qararda xitayning asasiy qanuni we 1984-yilida qobul qilin'ghan aptonomiye qanunidiki ana tilda ma'arip heqqini eslige keltürüshi üchün türk döletler teshkilatining xitaygha bésim ishlitishi telep qilin'ghan.

Mezkur yighinni 1986-yili qurulghan türkiyediki eng chong ammiwi teshkilatlardin biri hésablinidighan qisqartilghan ismi ‛ilesam‚ yeni ilim we edebiy eserler sahibliri birliki uyushturghan bolup, yighin'gha türkiye sayahet we medeniyet ministirliqi rehberliri, uniwérsitétlarning oqutquchiliri we idare-jem'iyetlerning munasiwetlik rehberlirimu ishtirak qildi.

“5-Nöwetlik türk dunyasi yazghuchilar qurultiyi” yighinida enqere kechiören rayonining bashliqi turghut altinoq échilish nutqi sözlimekte. 2023-Yili noyabir, türkiye.
“5-Nöwetlik türk dunyasi yazghuchilar qurultiyi” yighinida enqere kechiören rayonining bashliqi turghut altinoq échilish nutqi sözlimekte. 2023-Yili noyabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Qurultayda alghan qararda türkiy jumhuriyetliride türk dunyasi kutupxanisi qurush, kutupxanilargha barliq türkiy milletlerning tilida kitablarni qoyush, roman we shé'ir kitablirini her qaysi türkiy tillargha terjime qilishqa oxshash Uyghurlar üchün paydiliq bolghan bir qatar témilar qarargha kirgüzülgen.

Yighinning kün tertipige bina'en yighinning yépilish murasimida yighinda élin'ghan qararlarni qurultayning xatirilesh xizmitige mes'ul bolghan funda argun xanim oqup ötti. Qararning 11-maddisida mundaq déyilgen: “Türk döletliri teshkilatining sirtida qalghan türkiy xelqlerning özliri turuwatqan döletlerning asasiy qanunidiki heq-hoquqini qolgha keltürüshi, bolupmu ana tilda ma'aripni eslige keltürüshi üchün türk döletliri teshkilatining küch chiqirishi, türkiy xelqlerning ana tilini öginishi we milliy kimlikini qoghdap qélishi üchün türkiye bashta türkiy jumhuriyetlirining yardem bérishi, ana til derslik kitabi, til öginish üchün sin-körünüshi, höjjetlik filimlar we til öginish üchün qoshumche matériyallar teyyarlash qarar qilindi”.

Bu qurultay axirida ziyaritimizni qobul qilghan dangliq türkolog, pénsiyege chiqqan proféssor axmet bijan erjilasun ependi mundaq dédi: “Qutadghu bilikning tashkenttiki qol yazmisi türkiyede neshr qilindi. Nahayiti yaxshi ish boldi. Mexmud qeshqirining ‛türkiy tillar diwani‚ namliq esirini biz türkiye jumhuriyiti qurulushtin burun neshr qildurghaniduq. Kéyinche bashqa döletlerdimu arqa-arqidin neshr qilindi. Bu toghriliq nurghun tetqiqatlar élip bérildi. Bu alemshumul eserler yézilghan sherqiy türkistandiki Uyghur türklirining tilliri cheklendi. Ularning ana tilda ma'aripini eslige keltürüsh üchün türk döletliri we türkiy xelqler xitay hökümitige bésim peyda qilishi kérek”.

“5-Nöwetlik türk dunyasi yazghuchilar qurultiyi” yighin zali. 2023-Yili noyabir, türkiye.
“5-Nöwetlik türk dunyasi yazghuchilar qurultiyi” yighin zali. 2023-Yili noyabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Yighin axirida ziyaritimizni qobul qilghan yighinni uyushturghan ilim we edebiy eserler sahibliri birliki re'isi mehmed nuri parmaqsiz ependi, bu qurultayda maqullan'ghan qararlarni emelge ashurush üchün munasiwetlik döletlerning türkiyediki elchixaniliri we munasiwetlik organlargha xet yazidighanliqini, bu heqte qolidin kelgenni qilidighanliqini tekitlidi. U, mundaq dédi: “Peqetla musteqil bolghan türkiy milletlerla emes, barliq türkiy milletlerning aptonom rayonliri bar döletlerning enqerede turushluq elchixanilirighimu bu qararni yollaymiz. Xitay we iran qatarliq döletlerdiki türkiy xelqlerning ana tilda ma'aripi cheklimige uchrawatidu. Bu döletler dunyani aldashqa tirishiwatidu, lékin bizni aldiyalmaydu. Bu döletler tor dunyasigha ishikini étiwaldi. Qilmishlirini dunya jama'etchilikining körüshini tosiwéliwatidu. Emma buni yoshuralmaydu”.

U, Uyghurlarning eng axirida musteqilliqini qolgha keltüreleydighanliqini tekitlep mundaq dédi: “Biz aldi bilen Uyghur türklirige heqiqiy aptonomiye hoquqini bérishini telep qilimiz. Erkinlikini bersun. Uyghurlar aldi bilen heqiqiy aptonomiye hoquqigha ige bolalisa, kéyinche musteqilliqqa érisheleydu. Türk dunyasi küchlük bolsa Uyghurlarmu heq-hoquqigha ige bolalaydu”.

Nurghun Uyghur ilim ademliri we yazghuchilar türmide bu heqte némilerni qilmaqchisiz? dégen so'alimizgha mehmet nuri parmaqsiz ependi mundaq jawab berdi: “Biz türme we lagérdiki Uyghur yazghuchi we ilim insanlirining tragédiyesini türk dunyasigha anglitishqa tirishiwatimiz. Ular erkinlikige érishkiche barliq küchimiz bilen buni anglitishqa tirishimiz”.

“5-Nöwetlik türk dunyasi yazghuchilar qurultiyi” ikki yilda bir qétim chaqirilidighan bolup, 6-nöwetlik qurultayni 2025-yilida özbékistan yazghuchilar jem'iyitining sahibxaniliqida özbékistanning paytexti tashkent shehiride chaqirish qarar qilindi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.