Xitayning Uyghur rayonida atalmish “Jungxu'a milliti” berpa qilishtiki örniki- “Anar güli échilghanda”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.06.07
anar-guli “Anar güli échilghanda” namliq kitabning aptori xé jyenming (何建明)
youth.cn/dangjian.cn

Nöwette xitay hökümitining Uyghur élida atalmish “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni berpa qilish teshwiqatini jiddiy rewishte küchep teshwiq qiliwatqanliqi we uni rayondiki yerlik xelqlerning ijtima'iy turmushigha tedbiqlawatqanliqi melum. Buning teshwiqattiki örniki yéqinda béyjingda neshr qilin'ghan “Anar güli échilghanda” namliq kitabta nuqtiliq ipadilen'gen bolup, uningda “Milletler ittipaqliqi” teshwiqatini bazargha sélish arqiliq, xitayning birla “Jungxu'a milliti” berpa qilish urunushini ashkara qilghan.

 “Xitay xewerliri” torining 3-iyundiki xewiride körsitilishiche, ötken ayda béyjingda “Anar güli échilghanda” namliq kitabning neshr qilin'ghanliqi munasiwiti bilen mexsus söhbet yighini ötküzülgen. Xewerdin melum bolushiche, mezkur söhbet yighinida bu kitabqa kirgüzülgen chöchek shehiridiki 16 kishining “Milletler ittipaqliqi” heqqidiki hayat hayat hékayisi muhakime qilin'ghan, shundaqla bu kitabni “Shinjangdiki milletler ittipaqliqining xatirisi” dep kökke kötürgen.

Xewerde éytilishiche, “Anar güli échilghanda” namliq kitabning aptori xé jyenming (何建明) ötken besh alte yil jeryanida Uyghur éligha töt qétim bérip, bu kitab üchün matériyal toplighan. Xewerde yene bu kitabta Uyghur élining qismidiki chöchek shehiride olturaqlashqan 29 millet kishilirining barliqqa  keltürgen atalmish “Milletler ittipaqliqi endizisi” hékaye sheklide bayan qilin'ghanliqi tilgha élin'ghan. Kitabta yene 7 milletning birikishidin terkib tapqan bir ebjesh qazaq a'ilisi örnek süpitide körsitilgen. Diqqet tartidighan yéri shuki, bu a'ilidiki xen lyen (韩莲) we xen bing (韩兵) dep xitayche isim qoyulghan atalmish “Qazaq” qizlarning chong anisi eslide tyenjindin chöchekke kélip olturaqlashqan xitay iken. Ularning ulugh bowisining kélip chiqishi ruslargha tutushidiken. Mezkur xewerde déyilishiche, “Anar güli échilghanda” namliq kitabning aptori bu a'ilini ziyaret qilghanda, “Nahayiti iqtidarliq” xitay ulugh moma bilen qazaq ulugh bowa qurghan bu köp milletlik “Xen a'ilisi” (老韩家) adette özlirining qaysi millet ikenlikini alahide tekitlimeydiken. Ular, “Kishiler peqet bizning jungxu'a milliti ikenlikimizni bilidu! ” deydiken.

Nöwette shi jinpingning atalmish “Jungxu'a millitining ulugh güllinishi” teshebbusi, xitaydiki xitay bolmighan milletlerni, bolupmu milliy we diniy kimliki küchlük bolghan Uyghurlarni ochuq-ashkara halda assimilyatsiye qilip, atalmish “Jungxu'a milliti” din ibaret xitaylarni özek qilghan tek ulus döliti yaritishqa urunmaqta. Mutexessisler “Anar güli échilghanda” namliq bu kitabning emeliyette xitayning mana mushu teshwiqatining örnekliridin biri ikenlikini tekitlimekte.

Bu heqtiki söhbitimizge daxil bolghan amérikadiki tunggan analizchi ma jü, aldi bilen “Anar güli échilghanda” namliq kitabning aptori heqqide toxtilip ötti:

 “Méning bilishimche, xé jyenming dégen bu kishi ilgiri ‛nenjing chong qirghinchiliqi‚ namliq kitabi bilen pütün xitayda dangq chiqarghan. Buningdin on nechche yil ilgiri, yeni shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, u xitay edebiyat sahesidiki atalmish cholpan yazghuchigha aylinip, yuqiri derijilik rehberlerning yaqturushigha érishken. Méningche, bu xildiki yazghuchilarning köpinchisi emeliyette xitay teshwiqatigha éhtiyajliq eserlerni yazidu. Shunga ularning eserliri hergizmu yazghuchining tebi'iy téma tallishi we öz ixtiyarliqi bilen yézilghan bolmastin, belki irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan bir diktator hakimiyet teripidin belgilen'gen bolidu. ”

Analizchi ma jüning tekitlishiche, xitayning Uyghur élining yerlik alahide méwiliridin bolghan anarni yeni, méwisi dane-dane bolghan, emma her bir topi ichkiy posti bilen ayriqliq bolghan anarni milletler ittipaqliqining simwoli qilishi, hetta uni “Anarning danisidek zich uyushqan” dep teswirlishi, tolimu külkilik iken. U sözide xitayda milletlerning barawerliki we teng hoquqluqluqi mewjut bolmighan ehwalda, milletlerning heqiqiy ittipaqliqining bolushimu mumkin emes iken, shundaqla bu xildiki hékayilerning otturigha chiqishi pütünley xitayning teshwiqatidin bashqa nerse emes iken:

 “Bu xuddi maw zédungning 1940-yillarda sözligen ‛yen'en edebiyat-sen'et yighinida sözlen'gen söz‚ diki edebiyat-sen'et choqum siyaset üchün xizmet qilishi kérek, déginige oxshash hadisedur. Shunga hazir yüz bériwatqan ishlar irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan mustebit hakimiyetning teshwiqatidin bashqa nerse emes. Chünki xitay hökümiti edebiyat-sen'et teshwiqatidin paydilinip, ménge yuyush élip baridu. Shu arqiliq özlirining rayondiki yerlik milletlerni yoqitish, assimilyatsiye qilish meqsitige yetmekchi bolidu. Halbuki, bumu shi jinpingning ‛jungxu'a milliti ortaq gewdisi‚ berpa qilishtiki nishanlirining biri hésablinidu. Shunglashqa xitay hökümiti bu xildiki teshwiqat eserliride yerlik xelqlerni öz milliti heqqide sözlimeydighan, peqetla atalmish ‛jungxu'a milliti‚ süpiti bilen sözleydighan qilip teswirleydu, xalas.”

Siyasiy analizchi ilshat hesen yéqinqi yillardin buyan, xitay hökümitining Uyghur élida rayondiki Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerge qarita keng kölemlik assimilyatsiye we éritip tügitish siyasiti élip bériwatqanliqini tekitlidi. U, nöwette xitayning rayonda dawamlashturuwatqan irqiy qirghinchiliqini yoshurush we perdazlap körsitish üchün élip bériwatqan bu türdiki teshwiqatlirining yéngiliq emeslikini eskertip ötti.

Mezkur xewerde déyilishiche, “Anar güli échilghanda” namliq bu kitabning awazliq nusxasi bu yil 2-ayda, ijtima'iy taratqularda we chöchektiki uniwérsal axbarat merkizining resmiy dowyén hésabati qatarliq köp xil supilarda tarqitilghan. Melum bolushiche, bu yil 6-ayda bu kitabning in'glizche nusxasi “En'gliye yéngi kilassik neshriyati” teripidin neshr qilinidiken. Xewerde yene “Anar güli échilghanda” tipidiki hékayilerning yene dawamlishiwatqanliqi, bundin kéyin téximu köp xil usullar arqiliq bu hékayilerning tarqitilidighanliqi, téximu köp kishilerning bu hékayilerni anglaydighan we köridighanliqi eskertip ötülgen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, öz qarashlirini biz bilen ortaqlashti. U, xitayning bu xil teshwiqat usulidin paydilinip, bir tereptin özining xelq'aradiki obrazini yaxshilashqa urunsa, yene bir tereptin, rayondiki irqiy qirghinchiliq siyasitining muweppeqiyet qazan'ghanliqini köz-köz qilmaqchi ikenlikini bildürdi:

 “Bu xitayning Uyghur rayonida ‛ashqunluq‚, ‛bölgünchilik‚ we ‛térorluq‚ dep jar séliwatqan atalmish ‛üch xil küch‚ ni basturushta yolgha qoyghan qattiq qol tedbir-siyasetlirini dunyaning bashqa jaylirigha ülge qilip körsitish teshwiqatidur. Uning üstige, xitayning bu jehette qollan'ghan tedbir-usulliri gherb bilen pütünley oxshimaydu. Shunga bu xitayning sirtqa yüzlen'gen teshwiqat herikiti bolup, buni özining dölet menpe'etige uyghun siyaset dep körsitishke tirishiwatqanliqining ipadisi déyishke bolidu. ”

Siyasiy analizchi ilshat hesen ependi xitayning bu kitab heqqide élip bériwatqan keng kölemlik we köp tereplimilik teshwiqati heqqide öz qarashlirini sherhlep ötti.

Ziyaritimiz dawamida analizchi ma jü yene xitayning nöwette edebiyat-sen'et eserliridin paydilinip élip bériwatqan siyasiy teshwiqatliri we uning ich yüzi heqqide toxtilip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.