Чәт әлләрдики уйғур анилар: “анилар байрими” ни аниларсиз тәбрикләватқан уйғур балилири үчүн йиғлаймиз!

Мухбиримиз нуриман
2022-05-10
Share
Йонаһ даймонд: “хитай һөкүмитиниң уйғурларни милләт сүпитидә йоқ қилмақчи болғанлиқи ашкара болди”
Photo: RFA

Һәр йили 5-айниң иккинчи йәкшәнбә күни өткүзүлидиған “анилар байрими” бу йил 8-май күни дуняниң һәр қайси җайлирида һәр хил шәкилләрдә тәбрикләнди.

Иҗтимаий таратқуларда кәң тарқалған “анилар байрими” ға беғишланған тиләкләр арисида муһаҗирәттики уйғурларниң “анилар байрими” лиқ тиләклири бир-биридин азаблиқ иди. Улар пүтүн дуня “анилар байрими” ни тәбрикләватқан шу пәйттә, милйонлиған уйғур аниларниң балилиридин айриветилип, лагер вә түрмиләрдә игә-чақисиз қалдурулғанлиқини әскәртишкән.

“тәңритағ тори” ниң 9-май күни тарқатқан хәвиридә, кучадики бир башланғуч мәктәптики 800 дин артуқ балиниң хитай муәллимниң йетәкчиликидә хитай тилида анилар байримилиқ аткириткиларни ясиғанлиқи хәвәр қилинған. Хәвәрдики сүрәтләргә қариғанда, балиларниң һәммиси дегүдәк уйғур балилар болуп, улар пүтүнләй хитай тилида “анилар байрими” ға беғишлап өз тиләклирини язған. Синипниң темиға чапланған язмиларму пүтүнләй хитайчә йезилған.

Радийомиз илгирики йиллардики инқилашлири давамида, уйғур районидики мәктәпләрдә оқу-оқутушниң пәқәт хитай тилида елип бериливатқанлиқини, уйғур тилиниң чәкләнләнгәнликини дәлиллигәниди. Һәтта оқуш йеишиға тошмиған кечик балиларниңму ата-анилиридин айриветилип, дөләт башқурушидики йәслиләргә орунлаштурулғанлиқи вә уларниң пүтүнләй хитай тилида тәрбийәлиниватқанлиқи ашкариланғаниди.

“тәңритағ тори” ниң 2014-йили 7-январдики хәвиридә, куча наһийәсидә 96 “қош тиллиқ йәсли” ечилғанлиқи, бу йәслидә оқуватқан 12 миң 200 нәпәрдин артуқ уйғур пәрзәнтлири дөләт тәрипидин беқилидиғанлиқи билдүрүлгәниди.

2019-Йили 4-июл күни BBC мухбири җон садворсниң уйғур районидики ата-анисидин айрветилгән уйғур балилар һәққидики мәхсус хәвири тарқилтилғандин кейин, наһайити зор ғулғула қозғиғаниди. Мәзкур видийолуқ хәвәрдә хитай һөкүмити тәрипидин “балилар йәслиси” дәп аталған җайларниң әтрапи пүтүнләй сақчиларниң қоршавида икәнлики, у йәрләрниң пүтүнләй тикәнлик симлар билән қоршалғанлиқи, әтрапиға көзитиш камералириниң орнитилғанлиқи көрситилгән. Мәзкур хәвәрдә бу хилдики “йәсли” ләрниң җаза лагерлириниң йениға қурулғанлиқи баян қилинған.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмшидин ханим бу һәқтә радийомизниң зияритини қобул қилип, мундақ деди: “хитай һөкүмитиниң уйғур балиларни алди билән ата-анилиридин айрветип, андин уларға ‛анилар байрими‚ лиқ аткириткиларни яздуруши толиму рәһимсизлик. Улар әгәр растинла уйғур балиларға байрамлиқ совға ясашни өгәтмәкчи болса, өзлири ата-анилиридин айрип терик йетим қилған балиларни чоқум анилири билән җәм қилсун, шу чағда уларниң анилириға һәқиқий байрам болиду.”

Хитай мәркизи хәлқ радийоси ториниң хәвиригә қариғанда, уйғур аптоном райониниң аталмиш “қош тиллиқ йәсли” қурулуши 2008-йилидин башланған. Мәлум болушичә, хитай һөкүмити уйғур дияриниң һәр қайсий район, йеза базар вә мәһәллилиригә кәң көләмдә аталмиш “қош тиллиқ йәсли” қурған болуп, уларға хитай тили вә мәдәнийити өгитишни чиң тутқан.

Зубәйрә шәмшидин ханим мушундақ йәслиләргә йиғивалған балилар һәққидә тохтилип мундақ деди: “у балиларниң кәлгүси наһайити хәтәрлик. Балилар бизниң кәлгүсимиз. Әгәр вәзийәт мушундақ кетивәрсә, у чағда пүтүн уйғур миллитиниң кәлгүси хәтәрлик болиду, әлвәттә.”

2016-Йили чен чуәнго уйғур аптонум райониға партком секритари болуп тәйинләнгәндин кейин, һәр қәдәмдә “җуңхуа миллити ортақ еңи” ни тәкитләп, уйғурларға “хитай кимлики” ни сиңдүрүш тәдбирилирини күчәйткәниди. Бу тәдбириниң асаси сүпитидә уйғур балилирини пүтүнләй һөкүмәт башқурушидики мәктәпләргә йиғивелип, хитай тилида хитай иңи бойичә тәрбийәләшни йолға қойған иди.

Американиң вирҗинийә шитатидики “меһрибан ана” уйғур ана тили мәктипиниң қурғучиси сүрәййә қәшқири ханим, узун йиллиқ ана тил оқутқучисидур. У хитай һөкүмитиниң уйғур балиларни ата-анисидин айрип, хитай тилида тәрбийәлиши, уйғур балилирини пүтүнләй өз кимликидин айриветиду, дәп тәкитлиди.

“иқтисадшунас” журнилиниң 2020-йили 10-айлиқ санида тәтқиқатчи адриян зенз тәминлигән санлиқ мәлумат асасида “уйғурларға қилиниватқан зиянкәшлик инсанийәткә қарши җинайәттур” мавзулуқ бир парчә мақалә елан қилинған. Мақалидә қәшқәр вилайити вә йәркән наһийәсидә 2019-йилиниң ахириғичә 880,500 балиниң ятақлиқ мәктәпкә орунлаштурулғанлиқи, бу санниң 2017-йилдин буян 383 миңға йеқин ашқанлиқи көрситилгән.

Ахирида зубәйрә ханим билән сүрәййә ханим бирдәк балиларни ата-анилиридин айрип хитай мәдәнийитини сиңдүрүп тәрбийәләшниң уйғур балилар үчүн бәкму хәтәрлик икәнликини тәкитлиди. Улар буниң алдини илиш үчүн хәлқараниң һәрикәткә өтүп, хитайниң ирқий қирғинчлиқ сияситини тохтитишниң интайин тәхирсиз икәнликини билдүрүшти.

Норвегийәдә яшаватқан гүлнар имам ханим икки балиниң аниси вә шундақла тәҗрибилик ана тил оқутқучиси. У илихәт арқилиқ радийомизниң зияритини қобул қилип өзиниң “анилар байрими” күнидики ой-пикирлирини биз билән ортақлашти. У хетидә мундақ дәп язған иди: “вәтәндә аниларниң шу қәдәр зулумға учриши, дәпсәндә қилиниши, шуниң билән бир вақитта анилири билән ғәмсиз, бәхтияр һаят кәчүрүш һоқуқлири тартип елинған балиларниң ‛анилар байрими‚ тәбрикләнгән сахта көрүнүшләрдә рол елишқа мәҗбурлинишидәк рәзилликләр, ғәзипимни һәссиләп қайнитиду. Мән үчүн бу пәқәт хорлуқ үстигә хорлуқ. Ашу балиларниң шу чағдики езилгән роһий дунясини, туйғулирини, һессиятини ойлиғинимда, анилиқ йүрүкүм парә-парә болиду.”

Мәлум болушичә, “анилар байрими” ни өткүзүш әң бурун америкада пәйда болған. 1906-Йили 5-айниң 9-күни американиң филаделфийә шәһиридә олтурушлоқ анна җависниң аниси бәхткә қарши вапат болиду, у бу иштин қаттиқ азаблиниду. Иккинчи йили анисиниң вапатиниң бир йиллиқ хатирә күнидә, у аниларни яд итиш паалийитини тәшкилләп, башқиларниңму шуниңға охшап кетидиған усуллар арқилиқ көйүмҗан анилириға болған тәшәккүрини билдүрүшкә чақириқ қилиду. Шуниңдин кейин, у һәммә җайда тәшвиқат елип бариду һәмдә җәмийәттики һәр саһәгә мураҗиәт қилип, “анилар байрими” тәсис қилишни тәшәббус қилиду. Униң мураҗиити қизғин қоллашқа иришиду. 1913-Йили 5-айниң 10-күни америка кеңәш палатаси вә авам палатаси қарар мақуллап, һәр йили 5-айниң иккинчи йәкшәнбә күнини “анилар байрими” қилип бекитиду. 1948-Йили анна аләмдин өткәнгә қәдәр 43 дөләт “анилар байрими” ни рәсми байрам қилип бекитиду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт