Chet ellerdiki Uyghur anilar: “Anilar bayrimi” ni anilarsiz tebriklewatqan Uyghur baliliri üchün yighlaymiz!

Muxbirimiz nur'iman
2022-05-10
Share
Yonah daymond: “Xitay hökümitining Uyghurlarni millet süpitide yoq qilmaqchi bolghanliqi ashkara boldi”
Photo: RFA

Her yili 5-ayning ikkinchi yekshenbe küni ötküzülidighan “Anilar bayrimi” bu yil 8-may küni dunyaning her qaysi jaylirida her xil shekillerde tebriklendi.

Ijtima'iy taratqularda keng tarqalghan “Anilar bayrimi” gha béghishlan'ghan tilekler arisida muhajirettiki Uyghurlarning “Anilar bayrimi” liq tilekliri bir-biridin azabliq idi. Ular pütün dunya “Anilar bayrimi” ni tebriklewatqan shu peytte, milyonlighan Uyghur anilarning baliliridin ayriwétilip, lagér we türmilerde ige-chaqisiz qaldurulghanliqini eskertishken.

“Tengritagh tori” ning 9-may küni tarqatqan xewiride, kuchadiki bir bashlan'ghuch mekteptiki 800 din artuq balining xitay mu'ellimning yétekchilikide xitay tilida anilar bayrimiliq atkiritkilarni yasighanliqi xewer qilin'ghan. Xewerdiki süretlerge qarighanda, balilarning hemmisi dégüdek Uyghur balilar bolup, ular pütünley xitay tilida “Anilar bayrimi” gha béghishlap öz tileklirini yazghan. Sinipning témigha chaplan'ghan yazmilarmu pütünley xitayche yézilghan.

Radiyomiz ilgiriki yillardiki inqilashliri dawamida, Uyghur rayonidiki mekteplerde oqu-oqutushning peqet xitay tilida élip bériliwatqanliqini, Uyghur tilining cheklenlen'genlikini delilligenidi. Hetta oqush yéishigha toshmighan kéchik balilarningmu ata-aniliridin ayriwétilip, dölet bashqurushidiki yeslilerge orunlashturulghanliqi we ularning pütünley xitay tilida terbiyeliniwatqanliqi ashkarilan'ghanidi.

“Tengritagh tori” ning 2014-yili 7-yanwardiki xewiride, kucha nahiyeside 96 “Qosh tilliq yesli” échilghanliqi, bu yeslide oquwatqan 12 ming 200 neperdin artuq Uyghur perzentliri dölet teripidin béqilidighanliqi bildürülgenidi.

2019-Yili 4-iyul küni BBC muxbiri jon sadworsning Uyghur rayonidiki ata-anisidin ayrwétilgen Uyghur balilar heqqidiki mexsus xewiri tarqiltilghandin kéyin, nahayiti zor ghulghula qozghighanidi. Mezkur widiyoluq xewerde xitay hökümiti teripidin “Balilar yeslisi” dep atalghan jaylarning etrapi pütünley saqchilarning qorshawida ikenliki, u yerlerning pütünley tikenlik simlar bilen qorshalghanliqi, etrapigha közitish kaméralirining ornitilghanliqi körsitilgen. Mezkur xewerde bu xildiki “Yesli” lerning jaza lagérlirining yénigha qurulghanliqi bayan qilin'ghan.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi zubeyre shemshidin xanim bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Xitay hökümitining Uyghur balilarni aldi bilen ata-aniliridin ayrwétip, andin ulargha ‛anilar bayrimi‚ liq atkiritkilarni yazdurushi tolimu rehimsizlik. Ular eger rastinla Uyghur balilargha bayramliq sowgha yasashni ögetmekchi bolsa, özliri ata-aniliridin ayrip térik yétim qilghan balilarni choqum aniliri bilen jem qilsun, shu chaghda ularning anilirigha heqiqiy bayram bolidu.”

Xitay merkizi xelq radiyosi torining xewirige qarighanda, Uyghur aptonom rayonining atalmish “Qosh tilliq yesli” qurulushi 2008-yilidin bashlan'ghan. Melum bolushiche, xitay hökümiti Uyghur diyarining her qaysiy rayon, yéza bazar we mehellilirige keng kölemde atalmish “Qosh tilliq yesli” qurghan bolup, ulargha xitay tili we medeniyiti ögitishni ching tutqan.

Zubeyre shemshidin xanim mushundaq yeslilerge yighiwalghan balilar heqqide toxtilip mundaq dédi: “U balilarning kelgüsi nahayiti xeterlik. Balilar bizning kelgüsimiz. Eger weziyet mushundaq kétiwerse, u chaghda pütün Uyghur millitining kelgüsi xeterlik bolidu, elwette.”

2016-Yili chén chu'en'go Uyghur aptonum rayonigha partkom sékritari bolup teyinlen'gendin kéyin, her qedemde “Jungxu'a milliti ortaq éngi” ni tekitlep, Uyghurlargha “Xitay kimliki” ni singdürüsh tedbirilirini kücheytkenidi. Bu tedbirining asasi süpitide Uyghur balilirini pütünley hökümet bashqurushidiki mekteplerge yighiwélip, xitay tilida xitay ingi boyiche terbiyeleshni yolgha qoyghan idi.

Amérikaning wirjiniye shitatidiki “Méhriban ana” Uyghur ana tili mektipining qurghuchisi süreyye qeshqiri xanim, uzun yilliq ana til oqutquchisidur. U xitay hökümitining Uyghur balilarni ata-anisidin ayrip, xitay tilida terbiyelishi, Uyghur balilirini pütünley öz kimlikidin ayriwétidu, dep tekitlidi.

“Iqtisadshunas” zhurnilining 2020-yili 10-ayliq sanida tetqiqatchi adriyan zénz teminligen sanliq melumat asasida “Uyghurlargha qiliniwatqan ziyankeshlik insaniyetke qarshi jinayettur” mawzuluq bir parche maqale élan qilin'ghan. Maqalide qeshqer wilayiti we yerken nahiyeside 2019-yilining axirighiche 880,500 balining yataqliq mektepke orunlashturulghanliqi, bu sanning 2017-yildin buyan 383 minggha yéqin ashqanliqi körsitilgen.

Axirida zubeyre xanim bilen süreyye xanim birdek balilarni ata-aniliridin ayrip xitay medeniyitini singdürüp terbiyeleshning Uyghur balilar üchün bekmu xeterlik ikenlikini tekitlidi. Ular buning aldini ilish üchün xelq'araning heriketke ötüp, xitayning irqiy qirghinchliq siyasitini toxtitishning intayin texirsiz ikenlikini bildürüshti.

Norwégiyede yashawatqan gülnar imam xanim ikki balining anisi we shundaqla tejribilik ana til oqutquchisi. U ilixet arqiliq radiyomizning ziyaritini qobul qilip özining “Anilar bayrimi” künidiki oy-pikirlirini biz bilen ortaqlashti. U xétide mundaq dep yazghan idi: “Wetende anilarning shu qeder zulumgha uchrishi, depsende qilinishi, shuning bilen bir waqitta aniliri bilen ghemsiz, bextiyar hayat kechürüsh hoquqliri tartip élin'ghan balilarning ‛anilar bayrimi‚ tebriklen'gen saxta körünüshlerde rol élishqa mejburlinishidek rezillikler, ghezipimni hessilep qaynitidu. Men üchün bu peqet xorluq üstige xorluq. Ashu balilarning shu chaghdiki ézilgen rohiy dunyasini, tuyghulirini, héssiyatini oylighinimda, aniliq yürüküm pare-pare bolidu.”

Melum bolushiche, “Anilar bayrimi” ni ötküzüsh eng burun amérikada peyda bolghan. 1906-Yili 5-ayning 9-küni amérikaning filadélfiye shehiride olturushloq anna jawisning anisi bextke qarshi wapat bolidu, u bu ishtin qattiq azablinidu. Ikkinchi yili anisining wapatining bir yilliq xatire künide, u anilarni yad itish pa'aliyitini teshkillep, bashqilarningmu shuninggha oxshap kétidighan usullar arqiliq köyümjan anilirigha bolghan teshekkürini bildürüshke chaqiriq qilidu. Shuningdin kéyin, u hemme jayda teshwiqat élip baridu hemde jemi'yettiki her sahege muraji'et qilip, “Anilar bayrimi” tesis qilishni teshebbus qilidu. Uning muraji'iti qizghin qollashqa irishidu. 1913-Yili 5-ayning 10-küni amérika kéngesh palatasi we awam palatasi qarar maqullap, her yili 5-ayning ikkinchi yekshenbe künini “Anilar bayrimi” qilip békitidu. 1948-Yili anna alemdin ötken'ge qeder 43 dölet “Anilar bayrimi” ni resmi bayram qilip békitidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet