"асманда тор, йәрдә қапқан": хитайниң пакистандики уйғурларни тутқун қилиши

Мухбиримиз әзиз
2021-08-16
Share
Пакистандики "өмәр уйғур вәхпи" ниң мәсули өмәр хан
Social Media

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға зиянкәшлик қилиш қилмишилириниң йеқинқи йилларда удөләт чегрисидин һалқип чәт әлләргә созулуватқанлиқи һәрқайси саһәниң тәнқид обйекти болуп келиватқан иди. 11-Авғуст күни "аму дәряси җәмийити" билән уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати бирлишип елан қилған "асманда тор, йәрдә қапқан: хитайниң пакистандики уйғурларни тутқун қилиши" намлиқ зор һәҗимлик доклат хитай һөкүмитиниң муһаҗирәттики уйғурларға зиянкәшлик қилишиниң әмәлийәттә 1990-йиллардин башлапла мәвҗут икәнликини, бу җәһәттә пакистан һөкүмитиниң хитайға әң зор ярдәмләрдә болуп келиватқанлиқини наһайити тәпсилий шәрһиләп бәрди. 

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити 1990-йиллардин башлапла пакистан вә афғанистандики уйғурларни "овлаш" үчүн уларни қариға елишни башливәткән. Бу җәһәттә пакистан һөкүмити хитайни әң зор дәриҗидә хизмәт қолайлиқи билән тәмин әткән. Доклат апторлири болған брадлий җарден вә роберт еванс бу җәрянда хитай һөкүмитиниң тәлипи бойичә тутқун қилинған һәмдә хитайға өткүзүп берилгән уйғурларниң делосидин 21 мисални таллап чиқип, уларға қарап чиққан. Бу уйғурларниң бир ортақ алаһидилики шу болғанки, уларниң һечқайсисини хитай һөкүмити бивастә тутқун қилмиған. Әксичә пакистан сақчилири қолға алғандин кейин хитайға өткүзүп бәргән. Уларниң бәзилиригә өлүм җазаси берилгән болса, йәнә бәзилири еғир қамаққа һөкүм қилинған. Болупму 1990-йилидики барин қозғилиңи вә 1991-йили совет иттипақиниң пүтүнләй һалак болуши хитай һөкүмити үчүн икки чоң сигнал болған. Шуңа ашу вақитлардила улар хитай чегриси бойида өзлиригә қарши зор көләмлик һәркәтләрниң оттуриға чиқишидин әң зор дәриҗидә сақланған. Уйғурларниң барлиқ қаршилиқ һәркәтлирини бөшүкидила уҗуқтуриветишни асасий нишан қилған "йәттинчи номурлуқ һөҗҗәт" му дәл мушу хил арқа көрүнүштә оттуриға чиққан. Буниңда пакистан вә афғанистан алди билән хитай һөкүмитиниң икки чоң нишаниға айланған. Бу җәрянда хитай һөкүмитиниң дуня миқясидики "терорлуққа қарши туруш" күришигә қатнишиши һәмдә "терорлуққа тақабил турушта һәмкарлишиш" шоари буниңға қарши хәлқарадики пикирләрни пүтүнләй бесип кәткән. Хитай һөкүмитиниң "хитай-пакистан иқтисадий каридори қурулуши" ни башлиши билән бу ишлар рәсмий һалда бир балдақ юқури өрлигән. Уйғурларниң пакистанда тутқун қилиниши вә хитайға өткүзүп берилишиму әнә шу вақитларда юқури пәллигә чиққан. Шулар қатарида "5-феврал ғулҗа вәқәси" дин қечип чиқип қачақ йоллар арқилиқ пакистанған кәлгән нәччә он уйғур қолға елинип хитайға өткүзүп берилгән. 

Апторлар 2016-йилидин башлап әвҗигә чиққан уйғур дияридики зор тутқунниң пакистанлиқ содигәрләргә ятлиқ болған уйғур аяллириниму аяп қоймиғанлиқини, уларниң сан җәһәттә нәччә йүзгә йетидиғанлиқини байқиған. Әмма уйғурлар мәсилисини изчил "хитайниң ичкий иши" дәп қарап келиватқан пакистан һөкүмити өз пуқралириниң аяллири лагерларға қамалғандиму охшаш муқамни тәкрарлиған. Һәрқайси ахбарат вастилириниң қисташлири арқисида пакистан баш министири имран хан буниңдики түп сәвәб һәққидә сөз қилип: "биз еғир мүшкүлатта қеливатқанда хитай бизгә ярдәм қилған турса, биз қандақларчә уйғурлар һәққидә сөз қилалаймиз?" дәп чүшәндүргән. 

Хитай һөкүмитиниң бу хилдики "иқтисадий ярдәм" һесабиға уйғурларни тутқун қилиши ялғуз буниң биләнла чәклинип қалмиған. Доклат апторлири байқиған йәнә бир нуқта, хитай һөкүмити пакистан даирилириниң қоли арқилиқ пакистан тәвәсидә уйғурларниң сиясий яки һәрбий паалийәтлири әмәс, мәдәнийәт паалийәтлиригиму һечқандақ арамчилиқ бәрмигән. Пакистандики "өмәр уйғур вәхпи" ниң мәсули өмәр хан тәмин әткән һөҗҗәтләрдин мәлум болушичә, 2017-йилидин башлап хитай әлчиханииси пакистан пуқраси болған уйғурларға "хитай җәмийитигә әзалиққа тизимлитиш картиси" тарқатқан. Буниңда "әзалиқ кенишкиси алған кишиләрниң балилири хитай әлчиханиси ачқан мәктәпләрдә һәқсиз оқуйду" дейилгән болсиму, сани төт йүздин ашидиған бу саватсиз вә намрат уйғурлар әзалиқ кенишкисигә имза қойғанлиқниң әмәлийәттә өзлириниң хитай пуқраси икәнликини тән алғанлиқи болуп қалдиғанлиқини билмигән. Хитай һөкүмити иҗра қилишқа башлиған "бирләшмә мәшғулат системиси" (IJOP) ниң торлири болса мушу тәриқидә пакистан тәвәсигиму йейилишқа башлиған. 

"өмәр уйғур вәхпи" ниң мәсули өмәр хан доклат апторлириға әһвал тонуштуруп: "шәрқий түркистандин қечип чиққан һәмдә пакистанға кәлгән уйғурларниң көп қисми әнә шу тәриқидә пакистан сақчилири арқилиқ хитайға өткүзүп берилди," дегән. Униң билдүришичә, пакистанниң пайтәхти исламабад шәһридики бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т)  мусапирлар мәһкимиси тармақ ишханиси хитайдин қечип кәлгән уйғур қачқунлириға һечқачан инсаний муамилә қилмиған. Уларниң уйғур қачқунлириға қиливатқан қопал вә дүшмәнләрчә муамилисидин у "хитай һөкүмитиниң қара қоли вә қурған қапқанлири бу җайғиму омумлишишқа башлапту" дегән хуласигә кәлгән. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн өмәр хан аз дегәндиму 37 уйғур қачқунни бала-чақиси билән түркийәгә қачуриветишкә һәмдәмләшкән. Әмма шундақтиму пакистанда вақтинчә панаһлиниватқан уйғурлар һәрқачан кечә-күндүз тәшвиштин хали болалмиған. Уларниң бири бу һәқтә сөз қилип: "бирәрси ишикни чәксә хитай һөкүмитиниң адәмлири бизни тутқили кәлгән охшайду, дәпла ойлаймиз," дегән. Әнә шу қатарда өмәр ханниң өзиму қанунға хилап һечқандақ иши йоқ туруп қолға елинған. Бирнәччә күнлүк қийин-қистақтин кейин қоюп берилгән болсиму, у өзиниң бунчә күлпәтләргә дуч келишидә хитай һөкүмитиниң қоли барлиқини һес қилип йәткән. 

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң нөвәттә бу хилдики "тор селип овчилиқ қилиши" афғанистандиму оттуриға чиқмақта икән. Һазир түркийәдә туриватқан абдуләзиз аилиси илгири узун мәзгил афғанистанда яшиған һәмдә афғанистан һөкүмитидин пуқралиқ алған болсиму, уларниң шу вақиттики кимлик һөҗҗәтлиригә "хитай көчмәнлири" дәп тамға урулған икән. Әмдиликтә хитай һөкүмити билән талибанларниң һәмкарлиқи юқури пәллигә чиқиватқанда у мушу хилдики салаһийәттә һелиһәм афғанистанда яшаватқан нәччә он уйғур аилисиниң күтүлмигән пешкәлликләргә дуч келишидин бәкму әнсирәватқанлиқини билдүргән. Йәнә келип хитай һөкүмитиниң афғанистанда "қапқан қуруп тор салмақчи болғанлиқи" алдинқи йили һәрқайси ахбарат вастилириниң қизиқ нуқтилиридин болған "10 нәччә нәпәр хитай пуқрасиниң җасуслуқ билән әйиблинип қолға елиниши" дин кейин техиму күчәйгән. Буларниң көп қисми әмәлийәттә хитай һөкүмити әвәткән уйғурлар болуп, "шәрқий түркистан ислам һәркити" тәшкилати намида тәшкилат қуруш һәмдә афғанистандики уйғур қораллиқлирини өз йениға топлаш, шу арқилиқ уйғур терорлуқ гуруһиниң мәвҗутлуқини испатлаш вәзиписи билән кәлгәнләр икән.

Доклат апторлири бу җәрянда байқиған йәнә бир муһим нуқта, хитай һөкүмитиниң бу хилдики чәтәлләрдә "уйғурларға тор селиш" һәркәтлириниң һәрқачан "бирликсәп бөлүми" намидики ишханиларниң йетеәкчиликидә ишқа ешиши болған. Буниңда улар хитай җамаәт хәвпсизлики идарисиниң көрсәтмиси бойичә чәт әлләрдики әлчихана вә консулхана арқилиқ шу җайлардики уйғурларни қорқутушқа мунасивәтлик түрлүк хизмәтләрни вуҗутқа чиқиридикән. Бу җәрянда хитай һөкүмити шу җайлардики уйғурлар арисида бир-биригә ишәнмәслик уруқини чечиш, "җасуслар вә қулақларниң һәммила җайни қаплиғанлиқи" ни пәш қилишниму муһим хизмәт қатарида иҗра қилған. 

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң "бихәтәр вә әқлий шәһәр қуруш" намидики назарәт механизимлири һазир пакистандин һалқип оттура асиядики қазақистан, қирғизистан қатарлиқ җайларға кеңәймәктә икән. Апторлар мушу әһвалларни омумлаштуруп: "уйғур қачқунлири бу ят маканларда һечқандақ қоғдинишқа еришәлмигән икән, ташқий дуняниң уларға ярдәм бериши бәкму зөрүр" дәп хуласә чиқарған. Улар мушу мәқсәттә һәрқайси демократик һөкүмәтләргә "магентиски қануни" ни иҗра қилиш, явропа иттипақи вә америка һөкүмити техиму көп уйғур қачқунлириға һаятлиқ макани бериш, б д т да бу ишларға мәсул мәхсус мәлуматчи тәйинләш, б д т мусапирлар мәһкимисиниң пакистан ишханисини бу мәсилә бойичә мәхсус тәптиш қилиш қатарлиқ тәклипләрни сунған. 

Мәлум болушичә, бу чәт әлләрдики уйғур мусапирлири дуч келиватқан иҗтимаий мәсилиләр бойичә дәсләпки қәдәмдә тәйярлап чиқилған системилиқ доклат болуп, бу хилдики доклатларниң көпләп елан қилинииши бу җәһәттики хизмәтләрниң техиму үнүмлүк болушиға йол ачиду, дәп қаралмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт