Awstraliyening latrobé uniwérsitétida “Uyghurlarning yénida bir kün” namliq yighin ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz uchqun
2019.04.29
soldin-5-kishi-james-leibold.jpg Awstraliyening mélborn shehirige jaylashqan latrobé uniwérsitétida ötküzülgen “Uyghurlarning yénida bir kün” namliq yighindin kéyin xatire sürette. (Soldin 5-kishi dotsént, doktor jéymis léybold ependi). 2019-Yili 26-aprél awstraliye.
RFA/Uchqun

26-Apiril awstraliyening wiktoriye shtatigha qarashliq mélborn shehirige jaylashqan latrobé uniwérsitétida “Uyghurlarning yénida bir kün” namliq yighin ötküzüldi.

Mezkur pa'aliyet xitayning Uyghurlarni lagérlargha qamiwélishi xelq'arada qattiq tenqidke uchrawatqan bir mezgilge toghra keldi. Latirobé uniwérsitétidiki mezkur yighin'gha dotsént, doktor jéymis léybold riyasetchilik qildi.

Jéymis léybold ependi mezkur pa'aliyetning uyushturulushi heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Mezkur pa'aliyet eng deslepte amérikadiki indiyana uniwérsitétining oqutquchisi, dostum timosé giros teripidin tewsiye qilindi. U oqughuchilirining telipige asasen mushundaq bir söhbet uyushturushni oylighan iken. Kéyin u bashqa akadémiklar bilen bu toghrisida meslihetleshkendin kiyin mezkur pa'aliyetni bir qeder keng da'iride ötküzüshni oylishiptu. Shuning bilen biz oxshash birla waqitta dunyaning herqaysi jayliridiki akadémiklar bilen söhbetlishishni ishqa ashurush üchün mushundaq bir pa'aliyet uyushturushni qarar qilduq. Söhbitimiz 26-apiril küni mélborn waqti12 de bashlinip, 6 dölettiki 15 ilmiy tetqiqatchining awaz qoshushi bilen bashlandi. Awstraliye xelq'araliq kün almishish siziqigha yéqin dölet bolghachqa men tunji bolup mezkur pa'aliyette sözlidim. Söhbitimiz bügün awstraliyedin bashlinip, 26-aprél ayaghlashquche dawam qilidu. Awstraliyedin kéyinla en'gliye we yawropadiki bir qisim döletler shundaqla kanadada dawamliship eng axirida amérikida ayaghlishidu.”

Jéymis léybold ependi mezkur pa'aliyetke “Késel dawalashmu yaki bimarlarni öltürüshmu?” dégen témida doklat bergen bolup, u maqalisining mezmuni heqqide chüshenche bérip mundaq dédi: “Hemmimizge melum bolghinidek xitay hökümiti hazir radikalliqqa, diniy esebiylikke qarshi turush bahanisi bilen milyonlighan Uyghurlarni atalmish terbiyelesh lagérida tutup turuwatidu. Ular bu Uyghurlarning idiyeside késellik bar, ularning idiyesi we herikiti nahayiti xeterlik bolghanliqi üchün biz ularni dawalawatimiz dewatidu. Emeliyette, méningche xitay hökümiti yuqiriqidek bahaniler bilen Uyghurlarning tili, medeniyiti shundaqla diniy étiqadini yoqitishni nishan qiliwatidu yaki pütünley süpürüp tashlashqa urunuwatidu. Shinjang yaki sherqiy türkistandiki Uyghurlargha qaritilghan bu heriket nahayiti zeherlik we rezil bir qilmishtur. Xitay hökümiti bu yerde késel dawalimaywatidu, eksiche Uyghurlarning medeniyitini, hetta hayatini yoqitishqa urunuwatidu. Bu heriket gerche shinjangda yüz bériwatqan bolsimu, mahiyette bu pütün xitay dölitining yaki xitay kompartiyesining özige ishenchining yoqluqining ipadisi déyishke bolidu.”

Jéymis léybold ependi mezkur söhbetning meqsiti heqqide toxtilip mundaq dédi: “Mezkur söhbet dunya öilim sahesidikiler we akadémiklarning xitay kommunistik partiyesining shinjangdiki siyasitige bolghan endishisini chöridigen asasta boluwatidu. Biz bundaq pa'aliyetler yaki söhbetler arqiliq lagér we türmilerde jismaniy we rohiy qiynashlargha, ménge yuyushlargha munasiwetlik weqelerni retlep, höjjetleshtürüsh arqiliq xitay hökümitining siyasitining xata boluwatqanliqini ispatlash, xelq'araliq hemkarliq arqiliq xitay hökümitige bésim qilip, ularning shinjangdiki Uyghurlargha bolghan siyasitini özgertishke türtke bolush, shuning bilen birge xitay hökümitini lagér we türmidiki Uyghurlarni derhal qoyuwétish, Uyghurlarning normal hayatini yashishigha kapaletlik qilishqa chaqirishni meqset qilduq.”

Neq meydan'gha qatnashqan mélborin shehiridiki wéktoriye Uyghur jem'iyitining re'isi alimjan osman ependi mezkur pa'aliyetke 20 din artuq kishining qatnashqanliqini ilgiri sürdi. U yene mundaq dédi: “Bu léksiye wetinimizde yürgüzülüwatqan lagérlar toghriliq boldi, buningda asasen deslepki waqitta xitay hökümiti lagérlarni xelq'aradin yoshurushqa tirishqanliqi, kiyin xelq'araning bésimi bilen bu lagérlarni ‛esebiylikni yoqitish‚, ‛téxnika ögitish merkizi‚ dégen yalghan namlar astida teshwiq qilghanliqi, emeliyette bu lagérlarning türme bilen héchqandaq perqlenmeydighanliqini sözlep ötti.”

U yene buninggha oxshash yighinlarni qollashning muhimliqi heqqidimu toxtilip mundaq dédi: “Gerche mélborinda yashawatqan Uyghurlarning sani 500-600 bolsimu, lékin pa'aliyetke 10 dek Uyghurlar qatnashti, biz buningdin kiyin mushundaq yighinlargha köprek qatnishishni teshkillesh arqiliq Uyghurlarni tetqiq qilidighan xelq'aradiki tetqiqatchilarni qollashqa tirishimiz.”

Sidnéydiki awstraliye Uyghur jem'iyitining uchur we alaqe mes'uli nurgül sawut xanim mezkur pa'aliyet heqqide mundaq dédi: “Bu qétimqi pa'aliyet ötken yili bashlan'ghan xelq'arada Uyghur ziyaliylarning tutqun qilinish mesilisini tonutush layihesining rohigha egeshken asasta xelq'aradiki 160 tin artuq uniwérsitétinglardiki akadémiklarning bir yerge jem bolup Uyghur ziyaliylirining tutqun qilinishi, türmilerge solinishi qatarliq mesililerge nisbeten qaysi dölette qaysi uniwérsitétta imkan yar berse Uyghurlar bilen birge turush pa'aliyitini qanat yaydurush, shu arqiliq Uyghurlarning awazini asasiy éqimgha aylandurushni meqset qilip uyushturulghan.”

Nurgül sawut xanim yene mundaq dédi: “Yighindiki yene bir muhim nuqta en'gliyening london shehiride yashawatqan eziz eysa ependimning ‛jawabsiz qalghan téléfon‚ namliq filimning tonushturulushi bolup, mezkur filimning tonushturulushi nahayiti muhim ehmiyetke ége.” nurgül sawut xanim yene munularni bildürdi: “Jéymis léybold ependi latrobé uniwérsitétidiki jem'iyetshunas, tarixshunas bolupla qalmastin u Uyghurlarning siyasiy medeniyitini tetqiq qiliwatqili uzun bolghan kishi. Mezkur pa'aliyettin üch hepte burun biz bu pa'aliyet üchün qandaq matériyallarni teyyarlash kérek, némilerni yézish kérek, dégen mesilide pikir almashturduq.”

Adélaydtiki awstraliye sherqiy türkistan jem'iyitining re'isi, köchmenler adwokati nurmemet türkistani ependim mezkur pa'aliyet heqqidiki köz qarashlirini bayan qilip mundaq dédi: “Bügün, yeni 26-apiril mélborndiki latrobé uniwérsitétida jéymis léybold we amérikidiki timosi girus qatarliq alimlarning orunlashturushi bilen élip bérilghan sherqiy türkistandiki Uyghurlarning weziyiti tonushturulghan bir yighin ötküzüldi. Bu yighinning ötküzülüshi biz Uyghurlar üchün nahayiti qimmetliktur. Chünki awstraliyediki akadémiklarning Uyghurlar mesilisini awstraliye ichide we xelq'ara jem'iyette küntertipke ekélishi üchün heriket qilishi bizning mesilimizning bashqilar teripidin qanchilik derijide köngül bölünüwatqanliqining emeliy ispatidur. Biz awstraliye sherqiy türkistan jem'iyitige wakaliten jéymis léybold ependimge xet yézish arqiliq bizge bolghan ghemxorluqigha teshekkürlirimizni bildürduq.

Nurmemet türkistani ependim yene bundaq pa'aliyetlerni qizghin qollaydighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Awstraliye démokratiye üstige qurulghan bir dölet bolup, gherb dunyasidiki bolupmu amérika, kanada, yawropa elliri qatarliq döletlerdiki sherqiy türkistan we Uyghur mesilisige qiziqidighan, bizning mesilimizge köngül bölidighan akadémiklarning biwasite arilishishi arqiliq öz hökümiti we xelqige, taratqulargha tesir körsiteleydighan bundaq pa'aliyetlerni orunlashturushni elwette qizghin qarshi alimiz we qolimizdin kélishiche qollap quwwetleymiz.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.