Wiki shü: "Awstraliye hökümitini xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumini 'irqiy qirghinchiliq' dep tonushqa chaqirimen!"

Muxbirimiz irade
2021-04-21
Share
Wiki shü: 26 Yashliq tetqiqatchi zhurnalist wiki shü(Vicky Xu)(otturida) awstraliye téléwiziyisining "So'al-jawab" programmisida. 2021-Yili aprél, awstraliye.
wikipedia.org

Uyghurlarning xitay ölkiliride qul ishchi qatarida sétiliwatqanliqi we xitay téxnika shirketlirining Uyghurlargha qaritilghan teqibleshni qollighanliqi ashkarilan'ghan muhim doklatlarning bash yazghuchisi bolghan 26 yashliq tetqiqatchi zhornalist wiki shü (shü shuyjung) xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaritiwatqan jinayetlirini ashkarilap dadilliq bilen otturigha chiqqan az sandiki xitay tetqiqatchilarning biri.

2020-Yili 3-ayda élan qilin'ghan we wiki shü asasliq aptori bolghan "Uyghurlar sétilidu: qayta terbiye-shinjangdin halqighan mejburiy emgek we nazaret" namliq doklat xitay hökümitining Uyghurlarni asasiy nishan qilghan "Özgertip yasash" qurulushining yéngi basquchini ashkarilap bérish bilen birge xitaydiki zawutlarning döletning qollishi bilen mejburiy emgektin paydiliniwatqanliqini we buning bir uchining xelq'araliq dangliq markilargha chétilghanliqini ashkarilighan. U amérika hökümitining Uyghur mejburiy emgiki asasida ishlepchiqiriliwatqan mehsulatlarning amérika bazirigha kirishini cheklesh üchün kéreklik cheklesh tedbirlirini élan qilishida türtkilik rol oynighan.

Wiki shü su sewebtin xitay hökümitining qattiq zerbe nishanigha aylan'ghan.

U awstraliye téliwiziyesining "So'al-jawab" programmisida mundaq dégen: "Men we manga oxshash shinjangni tetqiq qiliwatqan sepdashlirim xitaydiki axbaratlarda qattiq haqaretlerge duch kelduq. Ötken yili awstraliye sitratégiye we siyaset tetqiqat merkizi we 'washin'gton pochtisi' gézitining béyjingdiki ishxanisidiki kesipdashlar hemkarliship Uyghur mejburiy emgiki heqqide izdenduq. Biz nayki shirkitining zawutlirigha bérip mejburiy emgek éliméntlirini taptuq we mejburiy emgek heqqide mexsus doklat teyyarlap, 83 markining teminlesh zenjiride mejburiy emgek barliqini ashkariliduq. Bir yildin kéyin bu heqte qanun layiheliri chiqishqa we shirketler xitaydin chékinip chiqishqa bashlidi."

Wiki shuning éytishiche, shundin kéyin xitaydiki tor betlerde uninggha qaritilghan herxil hujumlar qozghilip ketken. U mundaq deydu: "Xitay inawitini saqlap qélish üchün birinchisi, mejburiy emgekning simowligha aylan'ghan shinjang paxtisini teshebbus qilidighan türlük namayishlarni orunlashturdi؛ ikkinchisi bolsa men we manga oxshash kishilerni qarilash herikiti yürgüzdi. Ular manga herxil namlarni chaplidi, men téxi tönügün axsham dostum bilen xitay ashxanisgha tamaq yégili barghinimda, manga tikilgen közlerdin shunchilik rahetsiz boldum. Bilsingiz, bu manga bek qéyin boldi."

Amérikadiki Uyghur ziyaliysi ilshat hesen ijtima'iy taratqularda wiki shüning doklatliri we uchurlirini yéqindin közitip kéliwatqan biri bolush süpiti bilen, uning xitayda tughulup chong bolup, heqqaniyet terepte turalighan az sandiki xitay ziyaliylirining biri ikenlikini we bu seweblik uning xitay hökümiti teripidin qattiq hujumgha uchrighanliqini bildürdi.

Wiki shü yéqinqi bir qanche hepte ichidila xitaydiki ijtima'iy taratqularda ismi eng köp tilgha élin'ghan shexslerning birige aylinip, minglighan haqaret inkasliri tapshuruwalghan. Xitay axbaratliri we tor qollan'ghuchiliri uni "Yalmawuz", "Xa'in" dégendek sözler bilen haqaretligen. Hetta bir qisim qalaymiqan resimlerge uning bash söriti chaplinip tarqitilghan. Bundaq widiyolar milyonlarche qétim körülgen we uni minglighan kishi haqaretlep inkas qayturghan. "Washin'gton pochtisi" ning bu heqtiki xewiridin qarighanda, xitay tor betliridiki shundaq inkaslarning beziliride "Wiki shüning ata-anisini tépip mushundaq perzent yétishtürgenliki üchün kechürüm soritish kérek" diyilgen bolsa, yene beziliride "Bu xa'inni tépip öltürüsh kérek" déyilgen.

Halbuki, wiki shü uchrighan bu hujum chet ellerdiki nurghun tor qollan'ghuchilirining eyiblishige uchridi. Tiwittér qatarliq ijtima'iy taratqularda nurghun kishiler wiki shüge medet berdi, uning heqqaniyetni tallighanliqigha apirin oqudi we uni bu merdaniliqini dawamlashturushqa chaqirdi. Ilshat hesen ependimu "Wiki shüning heqiqet terepte turushni tallishi maxtashqa erziydu," dédi.

Wiki shü awstraliye téléwiziye programmisida qilghan sözide bu heqtimu toxtilip: "Ötken 8 ay boyiche xitaydiki yéqinlirim méning sewebimdin türlük tehditlerge, so'al-soraqlargha, tutqun'gha duch keldi. Men bu yerde sözlewatqan heqiqetning bedilini ular tölewatidu" dégen bolsimu, yenila dadilliq iblen awstraliye hökümitini xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumini irqiy qirghinchiliq dep tonushqa chaqirghan. U "Amérika, kanada we gollandiye Uyghur kirizisini irqiy qirghinchiliq dep atidi. Epsuski, awstraliye we türkiye bu zulumni irqiy qirghinchiliq dep atashni ret qilghan ikki dölet. Méning qarishimche, buninggha ulargha yürgüzülüwatqan jinayetning yéterlik derijide qattiq emesliki emes, belki iqtisadiy endisheler seweb bolghan," dégen.

Derweqe, xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqini eyiblesh meqsitide amérika, kanada, en'giliye we yawrupa ittipaqigha eza 27 dölet birlikte xitay hökümitining 4 neper emeldari we ikki orginigha jaza tedbiri qoyghanliqini élan qilghan idi. Awstraliye hökümiti yuqiriqi hökümetlerning herikitini qarshi alghan bolsimu, özi buninggha qatnashmighan.

Nöwette awstraliye hökümiti üstidiki bésim küchiyip bériwatqan bolup, uni xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan zulumini irqiy qirghinchiliq dep tonush we uninggha qarita jaza tedbirlirini élan qilish chaqiriqliri kücheymektiken.

"Muhapizetchi" gézitining xewiridin qarighanda, awstraliyediki öktichi partiye bolghan emgek partiyesining tashqi ishlar bayanatchisi, dölet mejlis ezasi pénniy wong bu heqte mexsus toxtilip: "Morrison hökümiti choqum xitayning shinjang rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikini irqiy qirghinchiliq dep tonuydighan yaki tonumaydighanliqini chüshendürüshi kérek," dégen.

Pénniy wong 19-april küni awstraliye xelq'ara munasiwetler inistitutida kishilik hoquq mesilisining awstraliye tashqiy siyasitidiki orni heqqide söz qilghanda Uyghur qirghinchiliqi we mejburiy emgek mesiliside awstraliye hökümitining bu mesilidiki pozitsiyesining keskin we ochuq bolushi kéreklikini tekitligen we "Uyghur mejburiy emgek küchi we bashqa kishilik hoquq depsendichilikidin biwaste payda éliwatqanliqi bilen bilinidighan chet'el shirketliri, emeldarliri we bashqa orunlargha qaratmilq halda jaza tedbiri qoyulushi kérek," dégen.

U shundaqla xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan mejburiy emgiki heqqidiki doklatlarnimu tilgha élip turup: "Bular mes'uliyetchan yershariwi küch qilidighan ish emes, biz xitay hökümitining xelq'ara kishilik hoquq mejburiyitini ada qilishini we b d t ning kishilik hoquq aliy komissarining rayon'gha tosalghusiz bérip ziyaret qilishini telep qilimiz, shundaqla awstraliye hökümitini shérik döletliri bilen hempikir bolushini ümid qilimiz" dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet