Аясофийә билән уйғур мәсилиси әрдоған һөкүмитиниң сәмимийитигә соал қоймақта

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-07-23
Share
erdoghan-ayasofya-1.jpg Түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған аясофийә музейиниң мәсчиткә айландурулғанлиқ қарарини елан қиливатқан көрүнүш. 2020-Йили 10-июл. (Нәқ мәйдан телевизийә хәвиридин сүрәткә елинған)
RFA/Azigh

10-Июл күни түркийә һөкүмити тәрипидин мәсчиткә айландурулған аясофийә музейи түркийә ичи-сиртида нурғун талаш-тартишқа сәвәб болмақта. Түркийә җумһурийитиниң қурғучи рәиси мустафа камалниң аясофийәни музейға айландуруш қарарини әрдоған һөкүмитиниң бикар қилиши, түркийә вә ғәрб дөләтлиридә түркийәниң барғансери диндин халий орниниң тәһдиткә учраватқанлиқиға аит әндишиләрниң күчийишигә сәвәб болмақта. Униң үстигә охшаш күндә түркийә парламентида авазға қоюлған "уйғур кишилик һоқуқ мәсилилирини тәкшүрүш лайиһәси" ниң ақ партийә вә милләтчи һәрикәт партийәсиниң қарши туруши билән рәт қилиниши әрдоған һөкүмитиниң ислам дунясиға тәшвиқ қиливатқан исламий қиммәтләргә болған сәмимийитигә соал ташлимақта.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған тонулған журналист сәид сәфа әпәндим әрдоған һөкүмитиниң өзлири тәшвиқ қиливатқан исламчи вә милләтчи қиммәт қарашларға мухалип позитсийәсидин қилчә һәйран қалмиғанлиқини ейтип мундақ деди: "һөкүмәтниң бир күн ичидә бир яқтин аясофийәни мәсчит қилип, йәнә бир яқтин уйғур түрклири билән мунасивәтлик ‹лайиһә' ни рәт қилиши әслидә тәшвиқ қиливатқан асасий идийәләргә қариғиниңизда (өзлиричә исламчә вә милләтчи идийәлири бар) бир-биригә зиттәк көрүниду. Лекин уларниң тәшвиқ қилған идийәлиригә әмәс, қилғанлириға вә қилмақчи болғанлириға қараш керәк. Һөкүмәт пүтүнләй парагматик (пайдичилиқ) паалийәт қиливатиду. Ишлириға яриған нәрсиләрни қоллинип, ишиға яримиған, йәни сайламда өзигә пайда илип кәлмигән, ички сиясәттә ишлитилиш қиммити болмиған мәсилиләргә башқичә муамилә қиливатиду. Сайлам белити җәһәттики үстүнлүкини йоқитип қоюватқан вә гуруһлар оттурисидики зиддийәт күчийиватқанда ақ партийәниң аясофийәни мәсчиткә өзгәртиши уларға нисбәтән интайин нормал бир қарар. Консерватип гуруппиларниң, болупму җамаәт вә тәриқәтләрниң давутоғли вә ели бабаҗан қурған партийәләргә қейишиға тосалғу болуши лазим болуп қалди."

Көзәткүчләрниң қаришичә, әрдоған һөкүмити аясофийәни мәсчиткә айландуруш арқилиқ ислам җуғрапийәсидә сиясий исламчилар арисидики рәһбәрлик орнини мустәһкәмлимәкчи икән. Бирақ түркийә һөкүмитиниң хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан етник қирғинчилиқ сиясәтлиригә җим турувелиши әрдоған һөкүмити тәрғиб қиливатқан исламий қиммәт қарашлириға мухалип икән. Сәид сәфа әпәндим бу зитлиқниң реаллиқи вә ақ партийә билән милләтчи һәрикәт партийәсини қоллаватқан хәлқиниң әрдоған һөкүмитигә немә үчүн бисим қилмайватқанлиқи һәққидә тохтилип, мундақ дәйду: "аясофийәниң мәсчиткә айлиниши милләтчилик вә муқәддәслик туйғулирини урғутқанлиқи үчүн кишиләр ақ партийәгә қейиши момкин. Әрдоған ислам җуғрапийәсидә сиясий ислам чүшәнчисидин кишиләрниң қәлбидә йеңи ислам лидири болуш үчүн қәдәм бесиватиду. Аясофйәниң мәсчиткә айлиниши бу қәдәмниң бесилишини асанлаштуратти. Лекин хитай билән болған тиҗари мунасивәтләр, пул-муамилә ишлири хәтәргә учримисун дәп уйғур түрклирини көрмәскә силивелип бариду. Уйғур түрклири билән мунасивәтлик қарарларниң ички сиясәттә козир болуш қиммити анчә йоқ, сайламда биләт утуш йошурун күчи чоң әмәс (дөлитимизниң мәнпәәти үчүн хитайға мушундақ муамилә қиливатимиз, вақти кәлгәндә уйғур түрклири билән мунасивәтлик қолимиздин кәлгинини қилимиз, һазир күчимиз йәтмәйватиду, шараит һазирлаватимиз) дәватиду. Худди аясофийәни мәсчиткә айландурғанда шараит һазирлидуқ дегинигә охшаш. Буларға биләт ташлиған вәтәндашларму бу пикирләрниң тоғра икәнликигә ишиниду. Уларға нисбәтән һазир әрдоған уйғур мәсилисидә қолидин кәлгинини қиливатиду."

Тонулған тәтқиқатчи доктор хақан гүнәш "бир күн" гезитидә елан қилған "уйғурларға қарши қилич һәққи қериндашлиқи" намлиқ мақалисидә уйғур мәсилиси билән аясофийә мәсилисини селиштуруп, мундақ дегән: "аясофийә музейиниң мәсчиткә айландуралиши билән йеңидин оттуриға чиққан фәтиһчи зиһнийәтниң фәтиһ қилған кишиниң қилич һәққигә таянған һөкүмранлиқи астидики инсанларниң мәдәнийәтлири үстидә ‹һакиммутләқлиқ' қә игә икәнликини яқлиған идийә, улар ойлиғандәк ‹йәрлик вә миллий' әмәс. Хитай һөкүмранлириму бөлгүнчи милләтчиләр үчүн өзиниң ‹қилич һәққи' ни ишлитиватиду. Асасий кишилик һоқуқ принсиплири билән кари болмиған мәзкур зиһнийәт бейҗиңниң йенида риядни, исламабадниң йенида әнқәрәни бағлап, қалақ милләтчилик һәмкарлиқини тиҗарәт билән күчләндүрүватиду. Уйғурларни, йәни шәрқи түркистанлиқларни хитай шовинизмиға тапшуруп бәргили болмиғанға охшаш, исламчиларниң қалақлиқиға вә милләтчиләрниң сахта һәмкарлиқи вә козир қиливелишиғиму тапшуруп бәргили болмайду."

Аясофийәниң музей салаһийитиниң бикар қилинип мәсчиткә айландурулуши, ғәрб әллириниң қаршилиқи вә тәнқидлиригә дуч кәлгән. Әрдоған һөкүмитиниң ғәрбтин вә ғәрб вәкиллик қилидиған кишилик һоқуқ вә демократийә принсиплиридин узақлишиватқанлиқи көзәткүчләрниң әндишисини қозғимақта. Мәзкур мәсилиниң ғәрб билән түркийә оттурисидики икки тәрәп мунасивитигә қандақ тәсир көрситидиғанлиқиға аит соаллар күн тәртипкә кәлмәктә. Түркийәдә "дини әркинлик" вә "лайиқлиқ" қа болған әндишиниң күнсери күчийип маңидиғанлиқи талаш-тартиш қилинмақта.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған тонулған сиясий анализчи вә уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси асийә абдуләхәт (асийә уйғур) ханим "түркийәниң ғәрб билән болған сиясий зиддийитиниң өзгириши уйғур мәсилисигә қандақ тәсир көрситиду" дегән соалимизға җаваб берип, мундақ деди: "әрдоған ғәрбтин йирақлишип шәрққә йеқинлашқансери хитай билән болған мунасивити қоюқлишиду. Түркийә ‹шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати' ниң террорлуққа қарши туруш оргини вә әқил амбири бирлики билән һәмкарлиқ орнатқан. Бәлким алдимизда ғәрбтин йирақлашқансери ‹шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати' ға әза болушиму мумкин. Әза болмай турупму ‹шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати' ниң террорлуққа қарши туруш оргини вә әқил амбири һәмкарлиқида түркийәниң уйғурларни террорлуққа четип тутуш вә өткүзүп бериш қилмиши бурун болған икән. Террорлуққа қарши туруш оргининиң архиплирида қанчә кишини өткүзүп бәргәнликигә аит ениқ мәлумат бар. Навада түркийә ‹шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати' ға әза болуп кирсә, уйғурларниң түркийәдики һәр хил сиясий паалийәтлири пүтүнләй чәклиниши момкин‌."

Асийә ханим зияритимиз давамида түркийәниң ғәрбтин узақлишип хитайға охшаш дуняниң дүшминигә айлинип қиливатқан дөләтләргә йеқинлишишиниң уйғурлар үчүнму, түркийә үчүнму хәтәрлик икәнликини тәкитләп, мундақ деди: "2017-йили түркийә-хитай оттурисида өз ара җинайәтчиләрни қайтуруп бериш келишими түзүлгән. Лекин та һазирғичә әмәлийләшмигән. Бу хил еһтималлиқни бар дәп қарисақ болиду. Түркийә ғәрбтин йирақлашқанда, ғәрб қиммәт қарашлириниң контроллуқидин чиқип, мәсилиләрни шәрқниң, йәни хитайниң идеологийәсигә асасән һәл қилиши мумкин. Әрдоған кейинки йөнилиши һәққидә хитай билән дост болуп, ғәрбни дүшмән көридиғанлиқи шәписини бериватиду. Бүгүнкидәк хитай дуняниң дүшминигә айланған вәзийәттә түркийәниң бу хил сигнални бериши, түркийә үчүнму, уйғурлар үчүнму хәтәрлик дәп қараймән."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт