Қазақистан уйғурлири барин паҗиәсиниң 30 йиллиқини яд әтти

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-04-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1990-Йили 5-апрелда уйғур елиниң барин йезисида йүз бәргән қанлиқ паҗиәниң 27 йиллиқини хатириләш паалийитидин көрүнүш. 2017-Йили 5-апрел, алмата.
1990-Йили 5-апрелда уйғур елиниң барин йезисида йүз бәргән қанлиқ паҗиәниң 27 йиллиқини хатириләш паалийитидин көрүнүш. 2017-Йили 5-апрел, алмата.
RFA/Oyghan

Мәлумки, буниңдин 30 йил муқәддәм, йәни 1990-йили 5-апрелда уйғур елиниң қәшқәр шәһиригә анчә йирақ әмәс ақту наһийәси тәвәсидики барин йезисида зәйдин йүсүп рәһбәрликидә хитай һөкүмитигә қарши наразилиқ намайиши вә қаршилиқ һәрикити партлиғаниди. Бу намайиш башта тинч характерлик болған болсиму, әмма у рәһимсиз бастурулған һәм буниң нәтиҗисидә көплигән адәм һаятидин айрилғанлиқи қәйт қилиниду.

Игилишимизчә, әнә шу вәқә қурбанлири вә барин вәқәси көп йиллардин буян муһаҗирәттики уйғурлар тәрипидин һәр хил җәһәтләрдә хатирилинип келингәниди. Көпинчә һалларда һәр қайси әлләрдики хитай әлчихана вә консулханилири алдида наразилиқ намайишлири вә йиғилишлар өткүзүләтти.

Қазақистан чәтәлләрдики әң көп уйғур җайлашқан мәмликәт болуш сүпити билән бу дөләттики уйғурларму вә уйғур аммиви тәшкилатлириму барин вәқәси, -5феврал ғулҗа вәқәси, 5-июл үрүмчи вәқәси қатарлиқ түрлүк қаршилиқ вә наразилиқ һәрикәтлирини һәр йили түрлүк шәкилдә хатириләп кәлгәниди. Болупму улар асаслиқи чоң йиғилиш вә нәзир һәм йиғин паалийәтлири арқилиқ барин вәқәсигә охшаш бу тарихий күнләрни әсләйтти. Әмма бу йили мәзкур вәқәгә 30 йил толуватқан болсиму, лекин корона вирусиниң дуняға тарилиши һәмдә һәр қайси әлләрдә, шу җүмлидин қазақистанда бихәтәрлик чарилириниң қоллиниши сәвәбидин бу күнни хатириләп өтүш паалийити тохтитилди. Биз шу мунасивәт билән биз қазақистанлиқ уйғурларниң барин вәқәсигә аит қарашлирини игилидуқ.

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәндиниң ейтишичә, барин вәқәси бүгүнки заман миллий-азадлиқ һәрикитиниң йеңи басқучиниң муқәддимиси икән. У мундақ деди: «бу тарихий әһмийәткә игә һәрикәт. Чүнки хитайниң аталмиш мәдәнийәт зор инқилаби дәвридин кейинки тунҗи қетим партлиған һәм ғәпләт уйқусида ятқан уйғурларни ойғитишта чоң рол ойниди. Шундақла бу миллий азадлиқ һәрикәт чәтәлдики уйғурларға тәсир қилди. Шундақ қилип, 1992-йили истанбулда шәрқий түркистан миллий қурултийи тәсис қилинди. Бүгүнки дуня уйғур қурултийи охшаш тәшкилатлар шу қурултайниң идийәви вә әмәлий паалийитидин келип чиққан. Йәнә бир тәсири, у тунҗи қетим уйғур мәсилисигә дуняни җәлп қилалиди.»

Қәһриман ғоҗамбәрди мәзкур һәрикәткә маслишип, мәркизий асиядиму бир қатар уйғур тәшкилатлириниң барлиққа кәлгәнликини, дуня уйғур қурултийиниң қазақистандики вәкиллири тәрипидин барин вәқәсиниң 30 йиллиқиға җиддий тәйярлиқлар көрүлүшкә башлиған болсиму, әмма бүгүнки вәзийәт түпәйли бу паалийәтниң вақитлиқ тохтитилғанлиқини билдүрди. У йәнә барин вәқәси савақлириниң уйғур яшлирини тәрбийәләштә муһим рол ойнайдиғанлиқини тәкитлиди.

Дуня уйғур қурултийиниң қазақистандики яшлар қанитиниң әзаси малина һавалова ханимниң пикричә, барин вәқәси қатнашқучилири өзлириниң инсаний һәқ-һоқуқлирини һәм өзлири туруватқан земинниң әркинликини, мустәқиллиқини тәләп қилған һәм шу йолда қурбан болған икән. У мундақ деди: «улар пиланлиқ туғут әмәлдин қалдурулсун, йеримизгә хитайларниң көчүрүлүши тохтитилсун, әркинликкә йол қоюлсун дегәнгә охшаш тәләпләрни қойғаниди. Әнә шу тәләпләрни уйғурлар һазирму илгири сүрүп келиватиду. 1997-Йилқи 5-феврал ғулҗа яшлириниң тинчлиқ наразилиқ намайиши вә 2009-йилқи 5-июл үрүмчи тинчлиқ намайиши әнә шу барин вәқәсиниң давами болуп һесаблиниду. Бу наразилиқ һәрикәтлирини уйғур миллий азадлиқ һәрикити тарихида алтун һәрпләр билән йезилған тарихий сәһипиләр дәп қарашқа болиду. Йәнә бир муһим йери, бу намайишларда болупму уйғур яшлири өзлириниң хәлқигә, вәтинигә болған муһәббитини, садиқлиқини намайиш қилди.»

Радийомиз зияритини қобул қилған алмута шәһириниң турғуни һүсәнҗан һәсәноф мундақ деди: «униң тәсири дуняға наһайити күчлүк болди. Болупму уйғур җамаәтчилики үчүн наһайити дәһшәтлик апәт болди. Совет иттипақи йимирилгәндин кейин алмута шәһиридә уйғур азадлиқ тәшкилати пәйда болди. Буниңға мушу барин вәқәсиниңму тәсири чоң болди дәп ойлаймән. Һазир униң әзалириниң көпи бу дунядин кәтти. Бирақ шу йолда кетип баримиз. Бирақ биз яшаватқан мәмликәтләр мушу вәқәләрни аңлап, көрүп туруп, һеч қандақ мәвқә билдүрмиди».

Диний зат мәһәммәт һаҗимниң ейтишичә, хитай һөкүмити узун йиллардин буян уйғурларниң инсаний, диний вә миллий һәқ-һоқуқлирини дәпсәндә қилип келиватқан икән. У мундақ деди: «әйни вақиттики бариндики яшлар қизил хитай коммунист даирилири деһқанларниң йәрлирини тартивелип, вәйран қиливатқанлиқи, хитай һөкүмитиниң хитайлаштуруш сиясити йүзисидин һөкүмәт алдиға барған. Һөкүмәт болса, қорал тәңләп, оқ атқан иди. Буниңға виҗдани, диний вә миллий ғурури қайниған яшларму күришип, шеһит болғаниди. Бу күн җапакәш хәлқимиз тарихида бир қара дағ болуп қалди. Һазир уларниң қилмишлири техиму әшәддийлишип, хәлқни җаза лагерлириға солап, вәһшиликләрни қилмақта. Буниңға җаһан әһли гуваһчидур».

Мәһәммәт һаҗим йәнә уйғурларниң хитай һөкүмитиниң бастуруш сияситигә қаттиқ қарши туруп, өзлириниң земиниға, шу земинниң байлиқлириға өзлири игә болуш, өзлириниң миллий, диний, мәдәний һоқуқлирини тикләш үчүн күрәшни тохтатмайдиғанлиқиға үмид қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт