Sabiq parlamént ezasi fahrettin yoqush: “Türk we islam döletliri, b d t ning doklatigha bina'en sükütini buzushi kérek idi”

Enqeredin ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi
2024.04.08
Parlament-ezasi-Fahrettin-Yoqush-1024 Sabiq parlamént ezasi fahrettin yoqush sözlewatidu. 2024-Yili 5-aprél, enqere
RFA/Erkin Tarim

5-Aprél küni enqerede ötküzülgen barin shéhitlirini xatirilesh pa'aliyitide “Iyi” (yaxshi) partiyesining sabiq parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi söz qilip, türk we islam döletlirining, b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi 2022-yili élan qilghan Uyghurlar toghrisidiki doklatini asas qilip turup, Uyghur qirghinchiliqigha qarita dawamlishiwatqan sükütini buzushi kéreklikini tekitlidi.

Uyghurlar teripidin “Barin inqilabi” dep atalghan weqe yüz bergenlikining 34 yilliqi munasiwiti bilen, 5-aprél küni türkiyening paytexti enqeredimu “Barin inqilabini xatirilesh” témisida iptarliq yighilish we muxbirlargha bayanat bérish pa'aliyiti ötküzüldi. Uyghur akadémiyesi wexpisi, dunya Uyghur qurultiyi wexpisi we sherqiy türkistan tetqiqat wexpisi birlikte uyushturghan bu murasimgha kélechek partiyesining mes'ulliridin memet erman ependi, “Iyi” partiyesidin bolghan sabiq parlamént ezasi yoqush ependi, türkiyening 70 ke yéqin wilayitide shöbisi bolghan türk ojaqliri teshkilati mu'awin re'isi piroféssor doktor ayshe filiz yawuz xanim, shundaqla enqerede pa'aliyet élip bériwatqan qirim tatarliri we afghanistan özbekliri teshkilatlirining mes'ulliri hemde muxbirlar ishtirak qildi.

5-Aprél küni enqerede ötküzülgen barin shéhitlirini xatirilesh pa'aliyitidin körünüsh. 2024-Yili 5-aprél, enqere
5-Aprél küni enqerede ötküzülgen barin shéhitlirini xatirilesh pa'aliyitidin körünüsh. 2024-Yili 5-aprél, enqere
RFA/Erkin Tarim

Pa'aliyette herqaysi ammiwiy teshkilatlarning rehberliri we parlamént ezasi söz qilip barin inqilabining ehmiyiti we bu inqilabtin alidighan tejribe-sawaqlar, bundin kéyin uni qandaq xatirilesh toghruluq toxtaldi.

Sabiq parlamént ezasi, fahrettin yoqush ependi sözide munularni tekitlidi: “Sherqiy türkistan mesilisi 100 yilliq tarixqa ige bir mesile. Bu zulum mesilisi, bir milletning yoq qilinish mesilisidur. Sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz hazir yétim we ige-chaqisizdur. Bügün gerche barin qirghinchiliqining 34-yilini xatirilewatqan bolsaqmu, buningdin bashqa ghulja qirghinchiliqi, ürümchi qirghinchiliqlirinimu untup qalmasliqimiz kérek. Bularning hemmisi intayin échinishliq tragédiyelerdur.

Fahrettin yoqush ependi bulargha nurghun döletler uzun zaman sükütte turghan bolsimu, axirida dunyaning küntertipige kelgenlikini bayan qilip mundaq dédi: “Nurghun döletler bu qirghinchiliqlargha uzun waqit süküt qildi. Dunya jama'etchilikining bésimliri künsayin kücheydi. -2017Yilidin bashlap lagérlar quruldi, milyonlarche kishi lagérlargha qamaldi, tarixiy jaylar, ibadetxanilar chéqiwétildi. Sherqiy türkistanliqlarning diniy étiqadi cheklendi. 2022-Yili 8-ayning 30-künige kelgende birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komissarliqi bu heqte doklat teyyarlap élan qildi. Shuning bilen xitayning bu qilmishliri dunyaning küntertipige kélishke bashlidi. Sherqiy türkistan mesilisi islam dunyasining mesilisi bolupla qalmastin insanliq alemining mesilisige aylandi. Epsus türkiye we bashqa musulman döletliri mezkur doklattin paydilanmidi. Türkiye hökümiti we bashqa musulman döletler b d t ning bu doklatini asas qilip turup, xitaygha qattiq inkas qaytursa bolatti. Türkiye hökümiti bu heqte gerche sükütini buzghan bolsimu yéterlik emes. Barin weqeside öltürülgenlerning jinayi jawabkarliqining hésabi sorilishi kérek”.

5-Aprél küni enqerede ötküzülgen barin shéhitlirini xatirilesh pa'aliyitidin körünüsh. 2024-Yili 5-aprél, enqere
5-Aprél küni enqerede ötküzülgen barin shéhitlirini xatirilesh pa'aliyitidin körünüsh. 2024-Yili 5-aprél, enqere
RFA/Erkin Tarim

Pa'aliyette Uyghur akadémiyesining ijra'iye re'isi abdulhemid qaraxan üch wexpige wakaliten bayanat berdi. U mundaq dédi: “Hörmetlik parlamént ezaliri, qimmetlik ammiwiy teshkilat mes'ulliri we muxbirlar, bügün barin shéhitlirimizni xatirilesh üchün bu yerge jem bolduq. Men metbu'at bayanatimni oqup ötmekchimen. Buningdin 34 yil burun barin xelqi xitay hökümitining sherqiy türkistandiki zulumigha qarshi qozghilip, özining eqelliy heq-hoquqini we adalitini telep qilghanidi. Xitay armiyesi bu bigunah kishilerni wehshiylerche basturdi. Bu weqe yüz bergenlikige neq 34 yil bolghan bolsimu, téxi tünügün yüz bergendikidek xelqimizning yürikidin kötürülüp ketkini yoq. Chünki 34 yil burun xitay qandaq shekilde Uyghur xelqige qirghinchiliq élip barghan bolsa, 34 yil ötkendin kéyinki bügünki kündimu bu zulum, qirghinchiliq barghanséri wehimilik tüs élip, téximu wehshiy irqiy qirghinchiliqqa aylandi. Bügünki künde sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliq élip bériliwatidu. Shunga 34 yildin buyan xitayning sherqiy türkistandiki bu zulumliri her küni téximu hessilep ashqanliqi üchün, barin inqilabi 34 yildin buyan xuddi tünügün yüz bergendek Uyghur xelqining xitay hökümitige bolghan nepritini ulghaytiwatidu. Bu qirghinchiliqni hergiz untumaymiz, yash ewladlirimizghimu unutturmaymiz. Biz xitay hökümitidin buning jawabkarliqini soraymiz”.

Abdulhemid qaraxan ependi metbu'at bayanatining axirida pütün dunya xelqini xitayni jawabkarliqqa chaqirip mundaq dédi: “Dunya medeniyitige, bolupmu türk we islam medeniyitige zor töhpilerni qoshqan Uyghur xelqining Uyghur medeniyitining pütünley yoqilip kétishining aldini élish üchün, pütün dunya jama'etchiliki, her qaysi döletler, bolupmu türkiye hökümiti téximu jiddiy heriket qilip, barin weqeside öltürülgen kishilerning jawabkarliqini xitay hökümitidin sorishi we hazir dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliqni derhal toxtitishi kérek”.

5-Aprél küni enqerede ötküzülgen barin shéhitlirini xatirilesh pa'aliyitidin körünüsh. 2024-Yili 5-aprél, enqere
5-Aprél küni enqerede ötküzülgen barin shéhitlirini xatirilesh pa'aliyitidin körünüsh. 2024-Yili 5-aprél, enqere
RFA/Erkin Tarim

Arqidin türk ojaqliri teshkilatining mu'awin re'isi, piroféssor doktor ayshe filiz yawuz xanim bundaq échinishliq paji'elerni bundin kéyin oxshimaydighan wasitiler arqiliq xatirilesh kéreklikini tekitlep mundaq dédi: “Bu mesilige axbaratning yéterlik derijide köngül bölmesliki, türkiyediki siyasiy partiyelerning taza köngül bölmesliki, mesilining hel bolushigha tosalghu bolmaqta. Uzun yillardin buyan her xil pa'aliyetlerni élip bériwatimiz. Méning bir teklipim bar, bundin kéyin bundaq künlerni türkiyening chong sheherlirining meydanlirida, kochilirida bu xil qirghinchiliqlar heqqide widiyo ishlep qoyayli, ijtima'iy taratqularda tarqitayli. Zamaniwi uchur wasitiliridin aktip paydilinip, keng-kölemde tarqatsaq hökümetkimu tesir körsiteleymiz dep oylaymen.”

Enqerede ötküzülgen bu pa'aliyetke türkiyening döletlik anadolu xewer agéntliqi, qirim xewer agéntliqi we bezi téléwiziye, gézitlerning muxbirliri ishtirak qildi. Barin weqesi we Uyghurlargha a'it xewerler türkiye metbu'atlirida we ijtima'iy taratqularda qaytidin körüldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.