Bayérbokning xitay siyasiti gérmaniye axbarat wasitilirining munazire témisigha aylandi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2022-01-03
Share
Bayérbokning xitay siyasiti gérmaniye axbarat wasitilirining munazire témisigha aylandi Gérmaniye yéshillar partiyisining birleshme rehbiri annaléna bayérbok(Annalena Baerbock) xanim fédératip shitatlardiki ezaliri we partiyening fédératsiye shitatliridiki ezaliri yighilishida sözlimekte. 2021-Yili 25-noyabir, bérlin.
AFP

Melum bolghinidek, gérmaniyede 2021-yili 9-ayda ötküzülgen saylamda ghelibe qilishtin ilgirila Uyghurlar mesilisige yéqindin köngül bölüp kelgen yéshillar partiyesining re'isi annaléna bayérbok, eger hakimiyetni qoligha alsa gérmaniyening xitay siyasitide özgirish élip baridighanliqini, erkinlik, démokratiye we gherb qimmet qarishini yadro qilghan bir tashqi siyaset yürgüzidighanliqini jakarlighanidi. Xitayning bérlindiki elchixanisi shu chaghda bayérbokning sözlirige inkas qayturup, ikki dölet otturisidiki munasiwetni buzmasliqni teleb qilghan we “Bizge tam tosighuchilar emes, köwrük salghuchilar lazim” dégen. Saylamda olaf sholiz ghelibe qilip bash ministir bolghandin kéyin, shi jinping uni tebrikligen we bir qétimliq téléfon söhbitide mérkélning tutqan yolini dawamlashturushni ümid qilidighanliqini bildürüp: “Biz bash ministir bilen hemkarlishishni xalaymiz, bayérbok bilen emes” dégen.

Shi jinpingning “Biz bash ministir bilen hemkarlishishni xalaymiz, bayérbok bilen emes” dégen bu bir jümle sözi eyni chaghda gérmaniye metbu'atlirida küchlük bes munazirilerge sewebchi bolghan we xitay hakimiyitining annaléna bayérbokni héch yaxshi körmeydighanliqini ispatlap bergenidi. Emma, 11-ayda birleshme hökümet qurulup bayérbok tashqi ishlar ministirliqini qoligha alghan bolsimu, hazirgha qeder téxi xitaygha qarita unche keskin bir ipadiler bildürmigenidi.

29-Dékabir tashqi ishlar ministiri annaléna bayérbok ichki ishlar ministiri nensiy fésér bilen birla waqitta 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisige qatnashmaydighanliqini bildürüshtin ilgiri, yawropa ittipaqidin “Teminlesh zenjiri qanuni” ni ijra qilip, mejburiy emgek bilen alaqisi bolghan chet´el tawarlirining yawropa bazarlirigha kirishini chekleshni teleb qilghan. Bu yerde közde tutulghan chet´el tawarliri elwette xitay mehsulatlirini, mejburiy emgek bolsa Uyghur qul emgikini nishan qilghanidi. Yawropa ittipaqining “Teminlesh zenjiri qanuni” bolsa bu yil 3-ayda otturigha qoyulghan, 9-ayda yawropa komissiyonining re'isi ursula fon dér layin teripidin qollashqa érishken we parlaméntning testiqidin ötkenidi. Bayérbokning xitayni qarigha alghan bu ikki éniq pozitsiyesi gérmaniye axbarat wasitiliride bügün munazirilerning bash témisi bolmaqta.

Gérmaniyede neshrdin chiqidighan “Uniwérsal melumatlar” géziti 29-dékabir maqale élan qilip, “Bayérbokning qarari peqetla simwolluq bir siyaset, buning Uyghurlar mesilisini négizidin hel qilishqa anche chong yardimi bolmaydu. Xitay kommunist da'iriliri bundaq nidalargha peqet mürisini qisip qoyush bilenla kupayilinishi mumkin. Emma bu yenila démokratik döletlerning muhim qarshiliq signali bolup hésablinidu, shinjang, tibet, xongkongdiki basturush heriketlirige qarshi choqum ipade bildürüsh kérek” dep yazghanidi.

“Nürnbérg xewerliri” géziti bolsa: “Bayérbokning qararining Uyghurlar we xitaydiki öktichi küchlerning teqdirini özgertishke héchqandaq paydisi tegmeydu. Eger heqiqetenmu bir özgirishni barliqqa keltürimen deydiken, buning birla yoli bar: u bolsimu xitaydek mustebit döletlerning bundaq chong xelq'araliq musabiqilerni ötküzüshige hergiz purset bermeslik” dégen.

“Mérkur” gézitining bash muherriri gé'org 30-dékabir “Bayérbokning olimpikni bayqut qilishi, xitayning kota'uliri bolghandin we mérkéldek xitaygha naynaqship yügürginidin yaxshi” namliq bir obzor élan qilghan. Bu yerdiki “Kota'u” sözi qedimki xitaydiki padishahqa tezim qilip turghan but heykellerge qaritilghan bolup, muherrir bu ibare arqiliq “Annaléna bayérbokmu ashu butlardek zuwan sürmey xitaygha tezim qilip turushi kérekmidi yaki mérkéldek xitayning aldida naynaqship yürüshi lazimmidi?” démekchi bolidu.

Obzorda mundaq jümlilerge orun bérilidu: “Annaléna bayérbokning xitaygha bérip olimpik musabiqisige qatnashqusi kelmigen. Yéshillar partiyesining yéngi tashqi ishlar ministirigha qaritilghan tenqidlerde, buning erzan bir simwolluq siyaset bolghanliqi tekitlenmekte. Biraq ularningmu bashqa tallishi yoq. Eger bashqiche bir signal bergen bolsa, neqeder nomussizliq bolatti-he? xitayning rehberlik qatlimi xongkongning démokratik herikitini zindanlargha bend qiliwetti, teywen'ge urush tehditi salmaqta, azsanliq milletlerni qayta terbiyelesh lagérlirigha qamimaqta, özining soda shériklirini bolsa qiynimaqta, bundaq ehwalda bizning siyasetchilirimiz kota'ulargha aylinip béyjinggha bash égip turushi, bu shum niyetlik apetlerning qilmishlirigha hemtawaq bolup alqish yaghdurushi lazimmidi?”

Obzorda xitay zulumigha süküt qilishning xitayni téximu wehshiyleshtüridighanliqi ilgiri sürülüp yene shundaq jümlilerge orun bérilgen: “Menggülük dölet rehbiri shi jinping üchün éytqanda, bu gherbning xaraktérsizlikining bir ispati bolup qalidu. Téximu yamini, gherbning süküti bu derijidin tashqiri yéngi küchni dunyagha özining tertiplirini ornitishqa urunushqa jasaretlendüridu. Bundaq bir sükütning tesiri, xitayning teywen'ge qarita urush qozghash mudditini qisqartishqa türtke bolush bilenla cheklenmeydu. Bu öz nöwitide yene qizil mandarinlarning( xitaylarning) yawropaliq soda shériklirining adaletsiz soda kélishimlirige qarshi isyanlirini téximu rehimsizlik bilen basturush heriketlirini yenimu zor jasaret bilen yolgha qoyushining ishik-derwazilirini daghdam échip béridu.”

Obzorda yene shular tilgha élinidu: “Uzun yillardin buyan, nurghun döletler exmiqane siyasetliri bilen xitayning ademgerchilikini pulgha sétiwélishqa urunup keldi, hemmidinmu burun mérkél gérmaniyesi shundaq qildi, u dunya siyasiy sehnisidiki mahir chewendaz bolup sodini yükseldürüshni közlidi. Xitayni yershari xaraktérlik medeniyet we iqtisadiy ölchemlerge boy sunushqa qayil qilish üchün yawropa ittipaqi hazir téximu ochuq we ortaq bir signalni xitaygha yollishi lazim. Béyjing olimpik musabiqisini diplomatik bayqut qilishmu shuning jümlisidindur”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet