Nikolas bikulin: xitayning shinjangdiki jinayiti jazasiz qalmasliqi kérek

Muxbirimiz irade
2022.10.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Jow baydénning Uyghur diyari heqqidiki sözi ghulghula qozghidi Birleshken döletler teshkilati 2022-yilliq qurultiyining 77-yighinida amérika prézidénti jow baydén söz qilmaqta. 2022-Yili 21-séntebir, nyu york.
AP

B d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi Uyghurlar heqqidiki doklatida xitay hökümitining Uyghurlargha insaniyetke qarshi jinayet yürgüzüwatqan bolushi mumkinlikni yekünligendin kéyin, b d t ni heriketke ötüshke chaqiridighan chaqiriqlar kücheymekte. Bir qisim kishilik hoquq mutexessiliri b d t 'ning Uyghurlar mesiliside heriketke ötüshining yalghuz Uyghurlar üchün emes, belki pütün dunyada insaniy qedir-qimmetni saqlap qélishta halqiliq ehmiyetke ige, dep qarimaqta.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining sabiq tetqiqatchisi we hazir amérikadiki yél uniwérsitétining (YALE) ziyaretchi tetqiqatchisi doktor nikolas bikulin (Nicholas Bequelin) 30-séntebir küni “Nyu-york waqti” gézitide élan qilghan “Xitayning shinjangdiki jinayiti némishqa jazasiz qalmasliqi kérek” dep mawzu qoyghan maqaliside del mushu nuqtini nuqtiliq mulahize qilghan. U b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining “Xitayning Uyghurlargha qarita insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghan bolushi mumkinliki” körsitilgen doklatidiki qorqunchluq pakitlarni tilgha élip ötkendin kéyin munularni tekitligen:

“B d t arqiliq teshkilliniwatqan xelq'ara jem'iyet zulumni ayaghlashturush üchün ehmiyetlik qedemlerni tashlishi, mehbuslarni erkinlikke chiqirishi we béyjingni jawabkarliqqa tartishi kérek. Chünki bu mesile emdi shinjangdin halqip ketti. Xitayning uzun yillardin béri b d t ning kishilik hoquqni qoghdash iqtidarini xireleshtürüsh üchün qilghan teshkillik herikitige qarshi küchlük heriket qollinish intayin muhim.”

U yene maqaliside eger b d t Uyghur mesiliside heriket qilmisa, uning inawitige éghir ziyan béridighanliqini yekünligen. U mundaq dégen: “Shinjang mesiliside xitay bilen yüzlishish xitayning b d t ning kishilik hoquq burchigha buzghunchiliq qilishini demalliqqa toxtitalmaydu. Emma héchqandaq heriket qilmasliq b d t ning inawitige éghir zerbe bolup, dunyani yene bir qétim qanun'gha xilap qilmishlar jazalanmaydighan, jinayetler normallashqan dunyagha qayturup kétidighan hanggha ittiridu. Xitay dunyani mana shundaq yönilishke ittiriwatidu. Biraq emdi buninggha qarshi turidighan waqit keldi”.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat yétekchisi, doktor hénriy shajéwiski (Henryk Szadziewski) radiyomizgha qilghan sözide doktor nikolas bikulinning maqaliside intayin muhim bir mesile tekitlen'genlikini, yeni eger b d t öz qarmiqidiki bir kishilik hoquq orginining doklati boyiche heriketke ötmigen teqdirde buning b d t gha bolghan ishenchni yoqitidighanliqini éytti:

“B d t 'ning özining orgini bolghan kishilik hoquq aliy komissarliqi pakitlar asasida Uyghur élida insaniyetke qarshi jinayet ishliniwatqan bolushi mumkinlikini yekünlep chiqti. Eger b d t öz kishilik hoquq orginining bayqighanlirigha asasen heriketke ötmeydiken, u halda bu b d t ge bolghan ishench yoqilidu. Xuddi nikolas maqaliside tekitligendek u dunyadiki kishilik hoquq sistémisini xewpke ittiridu. Nöwette dunya miqyasida mustebitlik bash kötürüwatqan bir peytte b d t gha oxshash xelq'araliq organlarning kishilik hoquq ramkisi astidiki xizmet wezipisini saqlap qélishi intayin muhim.”

Doktor nikolas bikulin maqaliside xitay hökümitining del öz xelqige qiliwatqan depsendichiliki we hakimmutleqliqining jazalanmasliqi üchün yillardin béri teshkillik heriket qilghanliqini, bolupmu uning b d t ning kishilik hoquqni qoghdash rolini ajizlashturush üchün qattiq küchigenlikini chüshendürüp ötken. Uning qarishiche, xitayning b d t' diki tesiri uning xewpsizlik kéngishidiki ret qilish hoquqini qollinip turup, süriye we birmagha oxshash zalimlarni qoghdap qalghanliqidek addiy emes iken. Yeni, xitay b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi we 47 ezadin terkib tapqan kishilik hoquq kéngishidek insan heqliri méxanizmlirigha buzghunchiliq qilish, ularning tesirini yoqitish üchün perde arqisida nurghun heriket qilghan bolup, uning bu méxanizmlargha qilghan hujumi 2018-yildiki b d t tinchliq saqlash herikitining kishilik hoquq terkiblirini buzushqa urunushtin tartip, kishilik hoquq guruppilirini qorqutush, ularning b d t da guwahliq bérishini tosush we kishilik hoquq kéngishini kontrol qilishqiche bolghan nurghun shekillerni öz ichige alidiken.

U xitayning b d t 'diki tesirini Uyghurlar heqqidiki doklatni élan qilishning mishél bachélét teripidin bunche kéchiktürülüshidimu körgili bolidighanliqini tekitligendin kéyin, hazirghiche bundaq “Keynige söresh” ning ayaghlashmaywatqanliqini eskertken. U mundaq dégen:

“Ilgiri rusiyening ukra'inagha tajawuz qilishini, birma, iran we bashqa jaylardiki kishilik hoquq depsendichilikini eyibligen b d t bash katipi antoniyo gutérrés shinjang heqqidiki doklatqa asasen süküt qildi, u 20-séntebirdiki omumiy yighinda sözligen nutqida bu témini atlap ötüp ketti. Bu yil öktebir éyidin bashlap bachélét xanimning ornigha kélidighan yéngi kishilik hoquq aliy komissari wolker türkmu téxiche kéyinki pilanlar toghrisida toxtalmidi”.

Doktor nikolas bikulin b d t bash katipi gutirrés we wolker türktin téxiche konkrét bir ipade kelmeslikining kishini endishige salidighan bir ehwalliqini bildürüp töwendikilerni bayan qilghan:

“Bu kishini chongqur endishige salidu. Chünki b d t ning kemchilikliri bolsimu, yenila dunyada kishilik hoquqni qoghdashta hel qilghuch rol oynaydu. Ikkinchi dunya urushidin kéyin bundaq bir dunya orgini qurulmighanda, döletlerning öz xelqige qarshi élip barghan étnik tazilash, keng kölemlik qirghinchiliq, mustemlikichilik wehshiylikliri we bashqa kishilik hoquq depsendichilikini hel qilidighan xelq'araliq ramka mewjut emes idi. B d t ning qurghuchiliri 20-esirdiki ikki dunya urushi, nechche on milyonlighan ölüm we yehudiy qirghinchiliqining dehshetlik sawaqlirini qobul qilip turup, kishilik hoquqni qoghdashning dunyaning tinchliqi üchün intayin muhimliqini tonup yetken. Natsist gérmaniyesi siyasiy basturushning da'im zorawan hakimiyetning bash kötürüshini keltürüp chiqiridighanliqining ispati, dep qaraldi. Netijide birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq nizamnamisini qobul qildi, 18 parche xelq'araliq shertname arqiliq imza qoyghuchilarni pikir erkinlikidin tartip, balilar hoquqighiche bolghan barliq heqlerni qoghdashni telep qildi. Kishilik hoquq krizisi bixeterlik kéngishi teripidin hel qilinidu, xelq'ara jinayettin guman qilin'ghan ehwal astida, ularni xelq'ara jinayi ishlar sotigha sun'ghili bolidu. Gerche uni ijra qilish jeryani hemishe jughrapiyewiy siyasiy we iqtisadiy ré'alliq bilen toqunushup qalsimu, aqiwette kishilik hoquq dunya siyasitining muhim parchisi bolghan idi. Emma xitay mana buni yoqitish üchün izchil heriket qilip keldi”.

Doktor hénriy shajéwiskimu antoni gutérrés we wolker türkning passipliqining yaxshi alamet emeslikini eskertti.

“Méning b d t ning bu mesilide derhal heriketke ötidighanliqidin gumanlinishimdiki seweb b d t bash sékrétari antoniyo gutérrésning xitayni tenqidleshte dawamliq passip bolushidur. U bashqa rayonlardiki bashqa mesililer we kirizislarni nahayiti téz tenqid qilidu we yétekchilik qilidu biraq Uyghur mesiliside xitayni tenqidleshte u nahayiti passip hetta yoq déyerlik. Elwette buni déyishke bek baldur bolsimu, yéngi kishilik hoquq aliy komissari wolker türkmu kishige bek ümid béridighandek emes. Qisqiche qilip éytqanda, xitayning b d t diki tesirini we shundaqla döletler üstidiki tesirini ashurwatqini uning iqtisadiy küchi, uning meblighidur. Eza döletler uning meblighini közlise, b d t diki yuqiri derijilik emeldarlarmu xitayning yardimidin ayrilip qélishni bolupmu kilimat mesilisi, achliq mesilisi dégendek mesililerde xitayning yardimidin ayrilip qélishni xalimaydu”.

Doktor hénriy shajéwiski sözide bundaq ehwalda b d t ni heriketke keltürüsh üchün dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq terepdarliri, organliri we démokratik döletlerning bésimini dawamlashturushi kéreklikini tekitlidi. U mundaq dédi: “Meyli néme bolushidin qet'iynezer Uyghur mesilisini b d t kün tertipide tutup turush intayin muhim. Shunga herqaysi döletler we teshkilatlar emdi b d t ning bashqa organlirigha Uyghur mesilisini tekshürüsh heqqide bésim qilishi kérek. Mesilen, birleshken döletler teshkilati ma'arip, ilim-pen we medeniyet teshkilati(UNESCO), xelq'ara emgek teshkilati(ILO), birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy komissarliqi(UNHCR), irqiy qirghinchiliqning aldini élish ishxanisi(UNOSAPG) qatarliqlar mana mushular hemmisi Uyghurlar mesiliside doklat élan qilishi hemde b d t omumiy kéngishige bésim ishlitishi kérek”.

B d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining doklatidin kéyin amérika qatarliq gherb démokratik döletliri b d t üstidiki bésimini kücheytkenidi. 26-Séntebir küni, yeni b d t kishilik hoquq kéngishining 51-nöwetlik yighinida amérika bilen en'gliye bashchiliqidiki 8 dölet b d t kishilik hoquq kéngishining kéler qétimliq yighinida xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini muzakire qilish teklip layihesi sun'ghan idi. Dunya Uyghur qurultiyining programma yétekchisi we bayanatchisi zumret'ay erkinning radiyomizgha éytishiche, mezkur teklip layihesi kéler hepte awazgha qoyulidighan bolup, u b d t üchün özining nopuzini saqlap qélishta hel qilghuch ehmiyetke ige iken.

Doktor nikolas bikulinmu “Nyu-york waqti” gézitide élan qilghan maqaliside, b d t kishilik hoquq aliy komissarliqining Uyghurlar heqqidiki doklatidin kéyinki iz qoghlap tekshürüsh qararining 7-öktebirgiche dawam qilidighan kishilik hoquq kéngishide qarar qilinidighanliqini, eger kishilik hoquq kéngishi xalisa xuddi rusiyening ukra'inagha tajawuz qilishi we bashqa nurghun krizislarda qollinilghan ilgiriligen halda tekshürüsh élip bérish we jawabkarliqni sürüshtürüsh hoquqini ishqa salalaydighanliqini, xitayning bolsa bu kéngeshning ezasi bolush süpiti bilen buninggha chish-tirniqi bilen qarshi turidighanliqini bildürgen we mundaq dep eskertken: “Xitay buninggha chish-tirniqi bilen qarshi turidu. U alliqachan b d t tekshürüshini qanunsiz dep eyiblidi we kishilik hoquq aliy komissari ishxanisini ‛amérikining qaraqchisi we hemrahi‚ dep atidi. Emma shinjangdiki zulumning intayin éghirliqi keltürüp chiqarghan bi'aramliqtin bolsa kérek, bu nöwet béyjingning b d t da shinjangdiki siyasetlirini qoghdashliri mölcherdikidin az qollashqa érishti. Emma heqiqiy ünümge ige bolghan konkrét heriketning wujudqa chiqishi kishilik hoquq kéngishige eza döletlerning küchlük shekilde bu mesilige arilishishini, antoniyo gutérrés ependi we wolker türk ependilerning jasaret bilen rehberlik qilishini telep qilidu”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.