B d t mejburiy ghayib qiliwétilgenler xizmet guruppisi xitaydin Uyghurlargha munasiwetlik edliye délolirini sürüshte qilmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2020-05-28
Élxet
Pikir
Share
Print
"Shinjang rozi haji soda cheklik shirkiti", "Korla chilanbagh öy-mülükchilik shirkiti" ning xojayini 43 yashliq rozihaji hemdul ependi.
"Shinjang rozi haji soda cheklik shirkiti", "Korla chilanbagh öy-mülükchilik shirkiti" ning xojayini 43 yashliq rozihaji hemdul ependi.
RFA/Gülchéhre

2020-Yili 12-mart, londondiki "Chet'eldiki adalet" namliq edliye mutexessisler guruppisining élan qilishigha qarighanda, ular bir qisim Uyghurlarning hawalisi bilen birleshken döletler teshkilatining mejburiy we ixtiyarsiz ghayib qiliwétilgenler xizmet guruppisigha, xitayning bu Uyghurlarning uruq-tughqanlirini qoyup bérishke tedbir qollinish heqqide erz sun'ghan.

Ulargha hawale qilghuchilar, xitay hökümiti teripidin qanunsiz tutqun qilin'ghan rozi hemdul we muhemmed hemdulning türkiyediki inisi ömer hemdul we xitay türmisidiki özbék dada we bala enwer tursun hem ezimetning chet'ellerdiki tughqanlirini öz ichige alidiken.

"Chet'eldiki adalet" guruppisining bayanatida körsitilishiche, bu edliye guruppisigha birleshken döletler teshkilati mejburiy we ixtiyarsiz ghayib qiliwétilgenler xizmet guruppisi (UNWGEID) teripidin bu kishilerning délolirining tepsilatlirini xitay hökümitige yetküzgenliki we "Muwapiq tekshürüshlerning tertiplik élip bérilishini ümid qilidighanliqi" uqturulghan.

Eger xitay yuqirida tilgha élin'ghan shexslerning teqdiri, iz-dérikini qilish we ularning hoquqini qoghdash telipige jawab qaytursa, bu uchurlar xizmet guruppisi teripidin qarap chiqilidiken we bularning yoqap kétish hem tutup turuluwatqanliqi üstidin tekshürüsh netijisi belgilinidiken.

Yuqirida tilgha élin'ghan, xitay teripidin qolgha élinip ghayib qilin'ghan roza hemdul we muhemmed hemdullarning inisi, türkiyediki ömerjan hemdul ilgiri ikki akisi heqqide radiyomizghimu guwahliq bergenidi. Ömerjan hemdulning adwokat arqiliq b d t munasiwetlik orunlirigha erz sunushining jeryani we netijisi heqqide uni qayta ziyaret qilduq.

Ömerjan akilirining iz-dérikini qilishta, özining oxshimighan amallarni qollinip kéliwatqanliqi, yéqinda qanuniy yol arqiliq erz sunush üstide izdinish we sorash arqiliq adwokat maykél bilen tonushup, b d t gha erz sun'ghanliqini, emma hazirche téxi jawab kelmigenlikini bildürdi.

Ömerjan hemdul bultur 8-ayda radiyomiz bilen alaqiliship, özining korladiki akiliri, yeni közge körün'gen aka-uka karxanichilar haji hemdul we muhemmed hemdullarning tuyuqsiz tutqun qilin'ghanliqi, ular yer mülük we barliq bisatining musadire qilin'ghanliqi heqqide melumat bergenidi. U yene akiliri hemde a'ilisi uchrighan zulumni bashqa axbaratlar we ijtima'iy taratqular arqiliqmu aktip anglitip kéliwatmaqta idi.

Biz edliye wasitisi arqiliq b d t gha erz sun'ghan Uyghurlarning déloliri heqqide tepsiliy melumat élish üchün, chet'ellerdiki bir qisim Uyghurlarning hawalisi bilen ularning xitay teripidin tutqun qilin'ghan we ghayib qiliwétilgen uruq-tughqanlirining erzi üstide ishlewatqan kishilik hoquq adwokati maykél polak ependi bilen alaqileshtuq.

Maykél polak özining, xitay teripidin mejbur ghayib qiliwétilgen uruq-tughqanlirining sürüshtisini qiliwatqan en'gliye, kanada, türkiye qatarliq döletlerdiki Uyghur erzdarlargha wakaliten, ularning erzini b d t ghayib qiliwétilgenler xizmet guruppisigha sun'ghanliqi we ularning bu délolarni resmiy qolgha élip, tekshürüsh élip bériwatqanliqini éytti. En'gliyediki adwokat maykél polak yene mundaq deydu: "Xitay hökümitining Uyghur we bashqa türkiy milletlerge yürgüzgen hujumining bir qismi süpitide, qanunsiz halda qolgha élin'ghan Uyghur sodigerliri rozi hemdul we muhemmed hemdul, özbék dada-bala bolghan enwer tursun we ezimet enwer qatarliqlarning déloliri üstide ishlewatimiz. Bu kishilerning ghayib bolushi Uyghurlar, özbékler we bashqa az sanliq millet musulmanliri mejburiy ghayib bolup, jaza lagérlirigha ewetilgenlikining misali bolalaydu. Ular yene xitayning zawutlirida mejburiy emgekke sélin'ghan.

Bu kishilerning xitay hökümitining yoq qilish nishanigha aylinishi ularning peqet nahayiti netijilik tijaretchi, karxanichilar bolghanliqi dep qaraymen. Hazirche bularning birining resmiy késilgenliki melum bolghan bolsimu qalghanliri heqqide éniq melumat yoq".

Maykél polak b d t ning bu délolargha qarita inkasi heqqide toxtilip mundaq deydu: "Biz 'chet'eldiki adalet' guruppisi, b d t mejburiy ghayib qiliwétilgenler xizmet guruppisining bu délolarni 3-ayning 12-küni resmiy tapshurup alghanliqidin xushalmiz. Xitayning xelq'arada qanunsiz bolghan qilmishlirining diqqet qiliniwatqanliqi we uninggha qarita tedbir qolliniliwatqanliqigha minnetdarliq bildürimiz. Men b d t xizmet guruppisining re'isi bilen 14-may küni qayta widiyo arqiliq körüshtüm. Biz ulardin bu Uyghurlarning qeyerde tutup turuwatqanliqi, hazirqi ehwalini sürüshtürüshtin bashqa xitay hökümitidin bu bigunah kishilerni derhal qoyup bérishini sorashni telep qilduq. Dunya, xitay hökümitining Uyghur xelqi we bashqa musulman az sanliq milletlerge qaratqan wehshiy qilmishlirigha köz yummasliqi kérek, hökümet, teshkilat we barliq puqralar xitay hökümitining bu bigunah kishilerge élip bériliwatqan azab we zulumlirini toxtitishi kérek".

Maykél ependining izahat bérishiche, "Chet'eldiki adalet" orni barliq tosalghulargha chet'el edliye sistémisi arqiliq yol tépishqa urunuwatqanlargha yardem bérish üchün qurulghan. Bu teshkilat kishilik hoquqi éghir dexli-terzge uchrighanlargha wekillik qilidu. U yene ziyankeshlikke uchrighuchilargha qandaq qilip adaletni qolgha keltürüsh heqqide meslihet bérish we yardem bérip üchün xizmet qilidu.

Adwokat maykél polak xelq'araliq qanun mutexessisliri we adwokatlar bilen hemkarliship, yardemge mohtaj kishilerni dunyadiki on nechche dölette öz tejribe we alaqiliri arqiliq ularni etrapliq mulazimet bilen teminleydiken. Ular hawale qilghuchilarning adaletke érishishige yardem béreleydighan barliq qanuniy, siyasiy we tekshürüsh basquchlirini oylishidighan bolup, birleshken döletler teshkilati mejburiy ghayib qiliwétilgenler xizmet guruppisigha erz sunush bolsa ularning xizmet méxanizmidiki muhim bir basquch iken.

Maykél ependi b d t mejburiy ghayib qiliwétilgenler xizmet guruppisigha erz yollashning ehmiyiti heqqide mundaq dédi: "Uyghurlarning déloliridin qarighanda, xitay bu kishilerni qanunsiz qolgha élish we mejburiy ghayib qiliwétish qilmishliri arqiliq özi qol qoyghan we ijra qilish mejburiyiti bolghan qanunlargha éghir xilapliq qilghan. B d t guruppisining del, eza döletlerdin kishilerning mejburiy yaki ixtiyarsiz ghayib bolushigha munasiwetlik so'allarni sorash, tekshürüsh, qarar qilishtek wezipe ötesh mes'uliyiti bar.

Xizmet guruppisining xizmet méxanizmi bolsa, mejburiy ghayib bolush doklatini tapshuruwalidu, tekshüridu we hökümetke yetküzidu. Shundaqla hökümetlerdin tekshürüsh élip bérishni we netijisini uqturushini telep qilidu. Xizmet guruppisi bu teleplerning emeliylishishi heqqide qerellik halda iz qoghlaydu. Bu ehwallar xizmet guruppisining sanliq melumat ambirida shu kishining teqdiri yaki iz-dériki bolghuche ochuq halette turidu. Démek bu, mezkur guruppa tapshuruwalghan Uyghurlar heqqidiki délolargha xitay jawab bermigen teqdirdimu, bularning ispat we doklat süpitide b d t ning arxipida saqlinidighanliqidin dérek béridu".

B d t ning ashkara doklatlirida körsitilishiche, barliq insanlarni mejburiy ghayib qiliwétishtin qoghdash xelq'ara ehdinamisi 2010-yili 12-ayning 23-küni yolgha qoyulghan. Mejburi ghayib qiliwétilgenler komitétining xizmet guruppisigha herqaysi döletlerning xitabnamide belgilen'gen mejburiyitini ada qilish jeryanini nazaret qilish we herqaysi döletlerning xitabnamisi emelge ashurushtiki tosalghularni yéngishige yardem bérish hawale qilin'ghan.

Radiyomizgha kelgen inkaslargha qarighanda, 2017-yilidin buyan xitay hökümiti teripidin ziyankeshlikke uchrighan türme we lagérlargha élip kétilgen a'ile ezaliri üchün adalet izdep, biwasite we edliye wasitisi arqiliq b d t mejburiy ghayib qiliwétilgenler xizmet guruppisigha erz sun'ghuchi Uyghurlar barghanche köpeymektiken.

Toluq bet