Kishilik hoquq pa'aliyetchiliri mishél bachélétni xitayni ziyaret qilishni kéchiktürüshke chaqirdi

Muxbirimiz jewlan
2022-05-04
Share
D u q 200 teshkilat bilen ortaq bayanat élan qilip, b d t ge bolghan teleplirini otturigha qoydi Birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy kéngishining re'isi mishel bachélét(Michelle Bachelet) yighinda sözlimekte. 2022-Yili 3-mart, jenwe.
AFP

Uyghur, tibet, xongkong we xitay démokratliri wekilliri 2-may küni axbarat élan qilish yighini ötküzüp, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét (Michelle Bachelet) ni xitayni ziyaret qilishni kéchiktürüshke chaqirdi, shundaqla bu aliy komissar ishxanisining bügün Uyghur rayonida yüz bériwatqan éghir kishilik hoquq krizisigha jiddiy qarap, uninggha baha bérishtiki nopuzi we ishenchlik bolush derijisini östürüshke dewet qildi.

Yighin'gha qatnashqan wekiller xitay hökümitining bügün xitaydiki, jümlidin Uyghur rayonidiki kishilik hoquq ehwalini tekshürüshke qattiq cheklime qoyuwatqan bir peytte mishél bachélétning xitay bilen kéliship, u rayon'gha ziyaretke barmaqchi bolghanliqini eyiblidi hemde ziyaretke barghan teqdirdimu Uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti heqqide heqiqiy we etrapliq melumatqa érishelmeydighanliqini otturigha qoydi.

Yighinda dunya Uyghur qurultiyidin zumret'ay erkin mundaq dédi: “Mishél bachélét irqiy qirghinchiliq jinayitining ziyankeshlikige uchrighuchilarning sözini anglap béqishi, ularning ehwalini sürüshtürüp béqishi, andin xitaydin némilerni soraydighanliqini biliwélishi kérek idi. B d t ning oynaydighan roli shu idi. Epsuski, bu aliy komissar köp qétim bizning ishenchimizni yerde qoydi, bu qétimliq ziyaretmu shuning ichide”.

Tibet herikiti insititutidin ladon titung (Lhadon Tetong) mundaq dédi: “Mishél bachélét bu qétim xitaygha ziyaretke bérishtin awwal tibet teshkilatliri bilen körüshüsh u yaqta tursun, 2018-yildin buyan biz uninggha yollighan 10 parche xetning birsigimu jawab bermidi, tibet heqqide bir éghizmu gep qilmidi, uning sükütte turuwélishi b d t ning sabiq kishilik hoquq komissari zeyid re'd el hüseyin (Zeid Al Hussein) bilen roshen sélishturma hasil qilidu”.

Yighinda körsitilishiche, mishél bachélét démokratik ellerde kommunist xitayning zulumigha qarshi pa'aliyet qiliwatqan Uyghurlar, tibetler, xongkongluqlar we xitay démokratliri bilen kemdin kem söhbetlishidiken, shundaqla 1989-yil béyjingda yüz bergen “Tyen'enmén qirghinchiliqi”, Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérliri, 2008-yil yüz bergen tibetlikler qozghilingi, xongkongdiki namayishlarning basturulushi qatarliq weqelerni körmeske salidiken.

Yighinda söz qilghan wekiller yene mishél bachélétning Uyghur rayoni heqqidiki kishilik hoquq doklatini élan qilishni kéchiktürüp kelgenlikini, milyondin artuq Uyghurning türme-lagérlargha qamilip irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqi heqqidiki ispatlar toluq bolsimu uni ashkarilimighanliqini eyiblidi we bu doklatni eslide bu qétimliq ziyaretning aldida élan qilishi kéreklikini bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyidin zumret'ay erkin mundaq dédi: “Bu doklatni élan qilishni bundaq kéchiktürmeslik kérek idi. Eger uni bu qétimliq ziyarettin kéyin élan qilsa héchqandaq ishqa yarimaydu. Xitay hökümiti bu ziyaretni burunqidekla diplomatiye we axbarat wasitiliri üchün bir teshwiqat ziyariti qilsa qiliduki, uning tosqunsiz élip bérilishige yol qoymaydu. Mesilen, mishél bachélét xanim yighiwélish lagérigha baralamdu? lagér qurbanliri bilen erkin paranglishalamdu? ularning amanliqigha kapaletlik qilalamdu? biz bu heqte héchnéme bilmeymiz, chünki bu ziyaretning héchnémisi ochuq emes, biz pütünley qarangghuluq ichide. Biz u doklatta némilerning barliqini bilmeymiz, eger u bu doklatni xitaydin qaytip kelgendin kéyin élan qilsa, gepliri burunqidin yumshaq qélishi mumkin. Chünki biz bilimizki, uning ziyariti choqum tosqunluqqa we cheklimige uchraydu. Shunga u ziyaretke bérishtin burun Uyghur teshkilatliri, lagér shahitliri bilen körüshüshi, andin bu ziyaritining musteqil, erkin élip bérilishige kapaletlik qilishi, lagér we zawutlardiki mehkumlar bilen héchkim nazaret qilmighan ehwalda uchrishalishi kérek”.

Wekiller yene bu qétimliq ziyaretning ammigha ashkara bolush derijisining töwen ikenlikini, ziyaretke baridighan jay we xitay da'irilirining uninggha békitip bergen qizil siziqining éniq emeslikini otturigha qoydi؛ ularning qarishiche, xitay telep qilghan “Dostane ziyaret” yuqiri derijide estayidilliq we jiddiylik telep qilidighan bu wezipini, yeni kishilik hoquq ehwalini tekshürüshni sugha chilashturup qoyidiken.

Amérikadiki kishilik hoquq adwokati téng biyaw ependi xitayning b d t din barghan her qandaq tekshürüsh xadimini xitaydiki mehkumlar bilen biwasite uchrashturmaydighanliqini misallar bilen bayan qilghandin kéyin mundaq dédi: “B d t kishilik hoquq aliy komissarining shinjanggha bérip kishiler bilen erkin, musteqil paranglishishi mumkin emes. Buning üchün aldi bilen xitay kompartiyesining hemmini qamal qilidighan küchlük bir sistémigha ige ikenlikini tonush kérek. Méningche, kommunist xitay hökümiti bu ziyaretni irqiy qirghinchiliq jinayitini yépish üchün qollinidu we bu tekshürüshni esli meqsettin buriwétidu. Andin bu ziyarettin paydilinip öz hékayisini teshwiq qilidu”.

Xongkong kishilik hoquqni közitish teshkilatidin joy syu (Joey Siu) mundaq dédi: “Xongkongluqlarla emes, xitayning basturushigha uchrighan bashqa milletlerning wekilliri we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining tirishchanliqigha qarimay, b d t kishilik hoquq aliy komissari xongkonggha bérip siyasiy mehbuslar bilen körüshüshni oylishipmu qoymidi, hazirmu u xongkongda barghanséri yamanlishiwatqan weziyetke sel qarawatidu”.

Tibet we xongkong wekillirining bildürüshiche, b d t kishilik hoquq aliy komissari 16 yildin béri xitaygha bérip baqmighan, 22 yildin béri tibetke bérip baqmighan, Uyghur rayoni bilen xongkonggha esla bérip baqmighan. Shuning üchün, mishél bachélét bu rayonlardin chiqqan kishilik hoquq qoghdighuchiliri bilen körüshkendin bashqa, siyasiy mehbuslar, lagér shahitliri, yataqliq mekteptiki oqughuchilar bilen uchrishishi shert iken.

Yighinda söz qilghan wekiller özlirining eng köngül bölidighan mesilisini otturigha qoyup, héchqandaq kapalet bolmighan ehwalda bu qétimliq ziyaretning xitayning bir meydan aldamchiliqi bilen ayaghlishidighanliqini, shuning bilen Uyghur rayoni, tibet rayoni, xongkong we bashqa jaylardiki kishilik hoquq ehwalini heqiqiy tekshürüsh ishining nechche on yillarghiche emelge ashmasliqi mumkinlikini bildürdi.

Tibetliklerning hoquqini qoghdash birlikidin gloriya montgomiri (Gloria Montgomery) mundaq dédi: “Mishél bachélétning bu qétimliq xitay ziyariti tolimu mexpiy, bu kishini heyran qalduridu. Eger u xitayning zulumini biwasite bashtin kechürgenler bilen uchriship, heqiqiy ehwalni igilimise, xitay hökümiti békitip bergen siziqtin chiqalmay, bikar aylinip yénip kélidu”.

Yighin'gha qatnashqan wekillerning birdek qarishiche, xitay hökümiti mishél bachélétning bu qétimliq ziyaritini özining teshwiqati üchün ishlitidu, shu arqiliq Uyghur rayonida yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliq, tibet rayoni, xongkong we xitayning bashqa jayliridiki kishilik hoquq zorawanliqliri heqqide chiqqan nurghun xewerlerni yalghan'gha chiqirishqa urunidu. Xitay hökümiti belkim yéngidin yamrawatqan korona wirusini tizginlesh bahaniside mishél bachélétning ziyaritini téximu tar da'iride cheklep qoyushi mumkin.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet