Хитай, америка қатарлиқ дөләтләрниң б д т дики уйғурларға аит йиғиниға қарши чиқти

Ихтиярий мухбиримиз уйғурай
2021-05-11
Share
bdt-xitay-bayriqi-yettesu.jpg "#VoteNoChinaа" йәни "хитайға биләт ташлимаслиқ" паалийити үчүн лайиһиләнгән сизма рәсими. 2020-Йили өктәбир.
Yettesu

Хитай һөкүмити б д т хәвпсизлик кеңишиниң рәисликини үстигә елиш алдида, америка, германийә, әнглийә вә йәнә бир қисим явропа дөләтлири 12-май уйғур елидики кишилик һоқуқ мәсилиси тоғрисида йиғин ечип, бирләшкән дөләтләр тәшкилати системисиниң бу вәзийәтни яхшилашта ойнайдиған ролини музакирә қилишни пиланлиған.

Хәлқара җәмийәт уйғур елидики кишилик һоқуқ вәзийитигә барғансери көңүл бөлүватқан болуп, 2020-йили 6-айда, б д т алаһидә тәртипләрни маслаштуруш комитетиниң 50 нәпәр әзаси уйғурлар кишилик һоқуқ бузғунчилиқиға мунасивәтлик агаһландурушқа бирликтә имза қоюп, хитай һөкүмитини уйғур ели вә хитайниң башқа җайлиридики кишилик һоқуқиға һөрмәт қилишқа чақирғаниди.

Бу нөвәт б д т да интернет арқилиқ өткүзүлидиған бу паалийәткә америка, әнглийә, йеңи зеландийә, канада, австралийә қатарлиқ дөләтләрдин башқа, германийә, шиветсийә, албанийә қатарлиқ явропа иттипақиға әза 10 дин артуқ дөләтниң б т дә турушлуқ вәкилләр өмики қатнишидикән.

Паалийәткә америка CNN телевизийәсиниң мухбири бекй андерсон риясәтчилик қилғандин башқа, йиғинниң тәбрик сөзини америкиниң б д т дики баш әлчиси линда томас гринаейлд ханим, әнглийәниң б д т дики баш әлчиси барбара вудвард вә германийәниң б д т дики баш әлчиси кристоа һавсген қатарлиқ әрбаблар сөзләйдикән.

Паалийәтниң ечилиш нутқини уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси җәвһәр илһам, йепилиш нутқини дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса сөзләйдикән.

Биз уйғурлар һәққидә өткүзүлидиған бу паалийәт тоғрисида дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәндим билән көрүштуқ. У мәзкур паалийәткә 16 дин артуқ дөләт иштирак қилғандин башқа йәнә бир нәччә нопузлуқ кишилик һоқуқ органлириниңму тәклип қилинғанлиқи вә сөзләйдиғанлиқини билдүрди.

Б д т бу нөвәтлик паалийити арқилиқ кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә учур алмаштурушни илгири сүрүш үчүн, б д т әмәлдарлири, пуқралар җәмийити вәкиллири, тәтқиқатчилар, журналистларниму паалийәткә тәклип қилған. Шундақла улар бу паалийәт арқилиқ б д т системиси, әза дөләтләр вә пуқралар җәмийитиниң уйғурларниң кишилик һоқуқини қандақ қоллаш вә тәшәббус қилишни музакирә қилмақчи болған.

Долқун әйса әпәнди мәзкур паалийәттә берилгән пурсәттин пайдилинип уйғур мәсилисини оттуриға қойидиғанлиқини ейтти.

Б д т да бу нөвәт пилан қилинған мәзкур паалийәтниң хитайни биарам қилғанлиқи хәвәр қилинмақта. Хәвәрләргә қариғанда, хитай һөкүмити йиғинни ашкара агаһландуруп, б д т ға әза дөләтләрни йиғинға қатнашмаслиққа чақирған вә бар күчи билән бу йиғинни тохтитишқа урунған. Ройтерс агентлиқиниң хәвәр қилишичә, хитайниң б т д да турушлуқ вәкилләр өмики б д т ға әза дөләтләргә нота йоллап, уларни юқирида пилан қилинған уйғур паалийитигә қатнашмаслиққа чақирған. 10-Май хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиң б д т да өткүзүлүши пиланланған уйғурлар һәққидики йиғинни б д т ға "һақарәт" дәп һуҗум қилған.

Долқун әйса, хитайниң қаршилиқиға қаримай бу паалийәтниң күн тәртипидә һазирчә өзгириш болмиғанлиқини билдүрди.

Хитай б д т хәвпсизлик кеңиши рәисликини бу йил июнда өткүзүвалиду. Хитай өзиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сиясәтлиригә қаритилған әйибләшләрни, хитайниң ички ишлириға арилашқанлиқ, дәп рәт қилип келиватқаниди.

Һалбуки америка ташқи ишлар министири антоний блинкен-7май хитай ташқи ишлар министири ваңйи қатнашқан б д т хәвпсизлик кеңишидики бир йиғинда: "дөләтниң игилик һоқуқи һәр қандақ бир дөләткә инсанларни қул қилиш, қийнаш, ғайиб қиливетиш, өз хәлқи үстидин етник тазилаш елип бериш, яки һәрқандақ башқа усуллар билән уларниң кишилик һоқуқиға дәхли-тәруз қилиш һоқуқи бәрмәйду", дәп хитайни васитилик һалда әйиблигән.

Түркийәдики хитай ишлири мутәхәссиси мәмәттохти атавулланиң ейтишичә, бу, байден һөкүмити б д т кишилик һоқуқ кеңишигә қайтип кәлгәндин буян уйғурлар һәққидә ечилған тунҗи йиғин болғачқа муһим әһмийәткә игә икән.

Америка һөкүмити, әнглийә, канада, голландийә қатарлиқ дөләтләр парламентлири хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқини етирап қилғаниди. Әмма нопузлуқ явропа дөләтлириниң ичидә фирансийә вә германийә техи бу мәсилидики мәйданини оттуриға қоймиған. Бу қетимқи паалийәт германийә вә башқа дөләтләрниң уйғур ирқий қирғинчилиқни етирап қилишқа түрткә боламду?

Мәмәттохти атавулланиң ейтишичә, хитай билән болған иқтисадий мунасивити түпәйли германийә қатарлиқ дөләтләр уйғур қирғинчилиқини етирап қилишни кәйнигә сүрүп кәлгән болсиму, явропадики дөләтләр буни һаман етирап қилиши мумкин икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт