Турғунҗан алавидин: хитай һөкүмитиниң “диний етиқад әркинлики” тәшвиқати алдин тәйярланған оюнниң бир қисми

Мухбиримиз җәвлан
2022-05-13
Share
Турғунҗан алавидин: хитай һөкүмитиниң “диний етиқад әркинлики” тәшвиқати алдин тәйярланған оюнниң бир қисми Һейтгаһ җамәсиниң имами җүмә таһир мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
REUTERS

Б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелетниң уйғур райониға зиярәткә баридиғанлиқи хитай даирилириниң кишилик һоқуқ, җүмлидин диний етиқад мәсилисидә сахта тәшвиқатни күчәйтишигә түрткә болғанлиқи мәлум. Йиллардин бери ислам етиқадини “руһий кесәллик” дәп қарап, уйғур мусулманлирини бастуруп, диний затларни йоқитип, мәсчитләрни чеқип кәлгән хитай һөкүмити бүгүн бу җинайәтлирини тамамән инкар қилип, өзиниң ишәнчлик “диний затлири” ни сөзлитип, “шинҗаңдики етиқад әркинликиниң әң яхши вәзийәттә икәнликини” тәшвиқ қилған.

Хитай таратқулириниң хәвиридин мәлум болушичә, 10-май күни хитай һөкүмити үрүмчидә “шинҗаңдики диний етиқад әркинлики әһвалини тонуштуруш тор йиғини” өткүзгән болуп, диний ишларға мәсул әмәлдарлар, һөкүмәттин тәйинләнгән диний затлар вә аталмиш “мусулманлар вәкили” тор арқилиқ сөз қилип, “шинҗаңдики етиқад әркинлики” ни тәшвиқ қилған. Хитай мәркизий теливизийә истансиси хәлқара қанили қатарлиқ таратқулар бу йиғинниң әһвалини 60 нәччә дөләт вә хәлқара тәшкилатларға биваситә таратқан.

Бу йиғинда шинҗаң ислам җәмийитиниң рәиси, шинҗаң ислам институтиниң мудири абдурәқип төмүрнияз шинҗаңдики мусулманларниң етиқад әркинликиниң тарихта мисли көрүлмигән сәвийәгә йәткәнликини, көпчиликниң шинҗаңға келип диний етиқад әркинлики әһвалини өз көзи билән көрүп, өз қулиқи билән аңлишини қарши алидиғанлиқини билдүргән. У йәнә шинҗаң ислам институтини тонуштурған вә бу йәрдә “системилиқ тәрбийә” алғанларниң кәлгүсидә шинҗаңдики ислам дининиң сағлам тәрәққий қилишиға түрткә болидиғанлиқини ейтқан.

Бу тәшвиқат йиғинида йәнә қәшқәр һейтгаһ җамәсиниң имам-хатипи мәмәт җүмәму сөз қилип: “нәччә күнниң алдида биз һейтгаһ мәйданида сама ойнидуқ. Көпчилик бир-бириниң байримини мубарәкләп байрам хушаллиқидин тәң бәһримән болди. Кишиләр һазир мәсчиттиму, өйидиму ибадәт қилалайду, роза туталайду, диний байрамларни өткүзәләйду” дегән. Хотән шәһири гүҗәнбағ йезисидики мәһмуд нурмуһәммәд турмуш шараитиниң яхшилинип кәткәнлики, һейт-байрамларни яхши өткүзүвалғанлиқини билдүргән; или вә санҗидики вәкилләрму диний турмуш вә ибадәтләрдә әркин икәнликини сөзлигән.

Шәрқий түркистан өлималар бирликиниң муавин рәиси турғунҗан алавидин хитай һөкүмитиниң бу моллиларни тәшвиқат қорали қилип ишләткәнликини, хитайда диний етиқад әркинликиниң мәвҗут әмәсликини билдүрди.

Америкадики кишилик һоқуқ адвокати тең бияв әпәндиму абдурәқип төмүрниязниң сөзигә баһа берип: “униң бу гепи ақ-қарини пүтүнләй астин-үстүн қилғанлиқ. Пүтүн дуня уйғурларға йүргүзүлүватқан ирқий қирғинчилиқни билиду. Шинҗаңниң кишилик һоқуқ вә диний етиқад әркинлики әһвали дуня бойичә әң начар, әң қорқунчлуқ. Мавзидуңниң мәдәнийәт инқилави мәзгилини һесабқа алмиғанда, шинҗаңниң һазирқи әһвали әң қорқунчлуқм,” деди.

Бу йиғинда уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң баянатчиси шүй гуйшяң американи әйблигән һәмдә хәлқара диний әркинлик доклатини тилға елип, бу доклатта көрситилгән пакитларни, йәни мәсчит чеқиш, диний затларға зиянкәшлик қилиш, диний етиқад әркинликини чәкләш, мусулманларни бастуруш қатарлиқ җинайәтләрни инкар қилған. Һалбуки, юқириқи җинайәтләр ениқ дәлилләнгән хәвәрләр, сүрәтләр, видийолар вә хитайниң өзиниң рәсмий һөҗҗәтлири арқилиқ испатланғаниди.

Бу йиғинда йәнә хитайниң “ислам дини шинҗаңда” дегән тәшвиқат филими көрситилип, “һәр милләт мусулманлириниң әркин бәхтияр турмуши” намайән қилинған. Көзәткүчиләрниң диққәт қилишичә, хитайниң бу хил тәшвиқат йиғинлири илгирики йиллардин қариғанда рошән көпәйгән вә қаратмилиқи күчәйгән болуп, бу асасән б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелетниң пат арида хитайға вә уйғур райониға берип зиярәт қилидиғанлиқи билән мунасивәтлик икән. Турғунҗан алавидин әпәнди бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “бу йилқи рамазан мәзгили вә һейт күнлиридә хитайниң уйғурларни гоя һеч иш болмиғандәк хушал көрситип, сама ойнитип тәшвиқ қилиши, мишел бачелетниң зияритигә қиливатқан тәйярлиқ вә униң үчүн көрситиватқан оюндин ибарәт, хитай бурунму шундақ қилип кәлгән, буниңдин кейинму шундақ қилиду.”

Йәнә бир җәһәттин ейтқанда, хитай һөкүмити вә хитай мәтбуатлириниң қолланған сөз-ибарилиридин хитайниң миллий вә диний аңни тәдриҗий йоқитиш тактикисини һес қилғили болидикән. Мәсилән, хитай һөкүмити изчил түрдә “уйғур” намини ишләтмәй, униң орниға “етиқадчи амма” яки “һәр милләт мусулманлири” дегән ибарини ишләткән; диний түс беридиған “һейт” сөзиниң орниға “байрам” дейишни тәшәббус қилған, “диний ибадәт” ниң орниға самани тәрғип қилған.

Уйғур аптоном районлуқ бирлик сәп бөлүминиң башлиқи зумрәт обул бу тәшвиқат йиғинида қилған сөзидә, “шинҗаңда 56 милләт баравәр вә иттипақ яшайду; ислам дини, будда дини, хриситан дини, католик дини, давҗяв дини биллә мәвҗут болуп туриду” дегән. У йәнә дунядики диний тәшкилатлар билән бериш-келиш қилиш, өмәкләрниң кирип-чиқишиға йол қоюш арқилиқ хәлқараға, болупму ислам дөләтлиригә “шинҗаң иқтисадиниң тәрәққияти вә диний етиқад әркинлики” әһвалини тонуштуруп, өзара чүшинишни чоңқурлаштурушни тәшәббус қилған.

Анализчиларниң қаришичә, зумрәт обулниң зиярәт өмәклирини тәклип қилип яхши узитип қоюш дегини әмәлийәттә көз боямчилиқ һәрикити болуп, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелет қатарлиқларни, шундақла буниңдин кейин хитайға бармақчи болған диний өмәкләрни күтүвелип, алдин тәйярланған зиярәтгаһларға, чирайлиқ сорун вә сәһниләргә башлап, уларға өзлириниң көрмәкчи болғанлирини әмәс, бәлки хитайниң көрсәтмәкчи болғанлирини көрситиш паалийити икән. Тең бияв әпәнди бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “мән бәзи хәвәрләрдин хитай һөкүмитиниң б д т кишилик һоқуқ алий комиссарини күтивелишқа тәйярлиқ қиливатқанлиқини, уйғурларни тәшкилләп уссул ойнитип ялған көрүнүш пәйда қиливатқанлиқини көрдүм. Булар хитай һөкүмитиниң әзәлдин давам қилип келиватқан адити болуп, бирләшкән дөләтләр тәшкилатидин яки ғәрблик мухбирлардин бирәр өмәк келимиз десила, улар билән көрүшидиған адәмни орунлаштуриду яки уйғурларға һөкүмәтниң гепини дегүзиду”.

Тең бияв әпәнди йәнә хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ вә диний өмәкләр билән бериш-келиш қилишиниң әслидә яхши иш болсиму, әмма уни ирқий қирғинчилиқ җинайитини йепиш вә өзини ақлаш үчүн қоллинидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: “хитай һөкүмити бу иштиму әксийәтчилик қилиду. У террорлуққа вә ашқунлуққа зәрбә беришни баһанә қилип, нурғун уйғурларни йиғивелиш лагерлириға солиди. Ата-аниларни балилиридин айривәтти. Уларниң бу қилмиши алиқачан ирқий қирғинчилиқ җинайити шәкилләндүрүп болди. Мушундақ әһвалда, хитай тәрәпниң чәт әл өмәклири вә диний тәшкилатлар билән бериш-келиш қилимиз дейиши, наһайити мәсхирилик бир иш. Хитай һөкүмитиниң әмәлийәттә қиливатқини нормал диний паалийәтләрни чәкләш вә униңға қатнашқанларға зиянкәшлик қилиш, шуңа нурғун уйғурлар вә башқа мусулманлар хитайда нормал диний паалийәт қилалмайду”.

Турғунҗан алавидин әпәнди хитайниң бундақ көз боямчилиқи вә тәтүр тәшвиқатиға тақабил туруш үчүн дуня уйғур қурултийи, шәрқий түркистан өлималар бирлики қатарлиқ тәшкилатларниң 13-май күни җәнвәдә намайиш қилғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт