Turghunjan alawidin: xitay hökümitining “Diniy étiqad erkinliki” teshwiqati aldin teyyarlan'ghan oyunning bir qismi

Muxbirimiz jewlan
2022-05-13
Share
Turghunjan alawidin: xitay hökümitining “Diniy étiqad erkinliki” teshwiqati aldin teyyarlan'ghan oyunning bir qismi Héytgah jamesining imami jüme tahir muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
REUTERS

B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélétning Uyghur rayonigha ziyaretke baridighanliqi xitay da'irilirining kishilik hoquq, jümlidin diniy étiqad mesiliside saxta teshwiqatni kücheytishige türtke bolghanliqi melum. Yillardin béri islam étiqadini “Ruhiy késellik” dep qarap, Uyghur musulmanlirini basturup, diniy zatlarni yoqitip, meschitlerni chéqip kelgen xitay hökümiti bügün bu jinayetlirini tamamen inkar qilip, özining ishenchlik “Diniy zatliri” ni sözlitip, “Shinjangdiki étiqad erkinlikining eng yaxshi weziyette ikenlikini” teshwiq qilghan.

Xitay taratqulirining xewiridin melum bolushiche, 10-may küni xitay hökümiti ürümchide “Shinjangdiki diniy étiqad erkinliki ehwalini tonushturush tor yighini” ötküzgen bolup, diniy ishlargha mes'ul emeldarlar, hökümettin teyinlen'gen diniy zatlar we atalmish “Musulmanlar wekili” tor arqiliq söz qilip, “Shinjangdiki étiqad erkinliki” ni teshwiq qilghan. Xitay merkiziy téliwiziye istansisi xelq'ara qanili qatarliq taratqular bu yighinning ehwalini 60 nechche dölet we xelq'ara teshkilatlargha biwasite taratqan.

Bu yighinda shinjang islam jem'iyitining re'isi, shinjang islam institutining mudiri abdureqip tömürniyaz shinjangdiki musulmanlarning étiqad erkinlikining tarixta misli körülmigen sewiyege yetkenlikini, köpchilikning shinjanggha kélip diniy étiqad erkinliki ehwalini öz közi bilen körüp, öz quliqi bilen anglishini qarshi alidighanliqini bildürgen. U yene shinjang islam institutini tonushturghan we bu yerde “Sistémiliq terbiye” alghanlarning kelgüside shinjangdiki islam dinining saghlam tereqqiy qilishigha türtke bolidighanliqini éytqan.

Bu teshwiqat yighinida yene qeshqer héytgah jamesining imam-xatipi memet jümemu söz qilip: “Nechche künning aldida biz héytgah meydanida sama oyniduq. Köpchilik bir-birining bayrimini mubareklep bayram xushalliqidin teng behrimen boldi. Kishiler hazir meschittimu, öyidimu ibadet qilalaydu, roza tutalaydu, diniy bayramlarni ötküzeleydu” dégen. Xoten shehiri güjenbagh yézisidiki mehmud nurmuhemmed turmush shara'itining yaxshilinip ketkenliki, héyt-bayramlarni yaxshi ötküzüwalghanliqini bildürgen؛ ili we sanjidiki wekillermu diniy turmush we ibadetlerde erkin ikenlikini sözligen.

Sherqiy türkistan ölimalar birlikining mu'awin re'isi turghunjan alawidin xitay hökümitining bu mollilarni teshwiqat qorali qilip ishletkenlikini, xitayda diniy étiqad erkinlikining mewjut emeslikini bildürdi.

Amérikadiki kishilik hoquq adwokati téng biyaw ependimu abdureqip tömürniyazning sözige baha bérip: “Uning bu gépi aq-qarini pütünley astin-üstün qilghanliq. Pütün dunya Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliqni bilidu. Shinjangning kishilik hoquq we diniy étiqad erkinliki ehwali dunya boyiche eng nachar, eng qorqunchluq. Mawzidungning medeniyet inqilawi mezgilini hésabqa almighanda, shinjangning hazirqi ehwali eng qorqunchluqm,” dédi.

Bu yighinda Uyghur aptonom rayonluq hökümetning bayanatchisi shüy guyshyang amérikani eybligen hemde xelq'ara diniy erkinlik doklatini tilgha élip, bu doklatta körsitilgen pakitlarni, yeni meschit chéqish, diniy zatlargha ziyankeshlik qilish, diniy étiqad erkinlikini cheklesh, musulmanlarni basturush qatarliq jinayetlerni inkar qilghan. Halbuki, yuqiriqi jinayetler éniq delillen'gen xewerler, süretler, widiyolar we xitayning özining resmiy höjjetliri arqiliq ispatlan'ghanidi.

Bu yighinda yene xitayning “Islam dini shinjangda” dégen teshwiqat filimi körsitilip, “Her millet musulmanlirining erkin bextiyar turmushi” namayen qilin'ghan. Közetküchilerning diqqet qilishiche, xitayning bu xil teshwiqat yighinliri ilgiriki yillardin qarighanda roshen köpeygen we qaratmiliqi kücheygen bolup, bu asasen b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélétning pat arida xitaygha we Uyghur rayonigha bérip ziyaret qilidighanliqi bilen munasiwetlik iken. Turghunjan alawidin ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Bu yilqi ramazan mezgili we héyt künliride xitayning Uyghurlarni goya héch ish bolmighandek xushal körsitip, sama oynitip teshwiq qilishi, mishél bachélétning ziyaritige qiliwatqan teyyarliq we uning üchün körsitiwatqan oyundin ibaret, xitay burunmu shundaq qilip kelgen, buningdin kéyinmu shundaq qilidu.”

Yene bir jehettin éytqanda, xitay hökümiti we xitay metbu'atlirining qollan'ghan söz-ibariliridin xitayning milliy we diniy angni tedrijiy yoqitish taktikisini hés qilghili bolidiken. Mesilen, xitay hökümiti izchil türde “Uyghur” namini ishletmey, uning ornigha “Étiqadchi amma” yaki “Her millet musulmanliri” dégen ibarini ishletken؛ diniy tüs béridighan “Héyt” sözining ornigha “Bayram” déyishni teshebbus qilghan, “Diniy ibadet” ning ornigha samani terghip qilghan.

Uyghur aptonom rayonluq birlik sep bölümining bashliqi zumret obul bu teshwiqat yighinida qilghan sözide, “Shinjangda 56 millet barawer we ittipaq yashaydu؛ islam dini, budda dini, xrisitan dini, katolik dini, dawjyaw dini bille mewjut bolup turidu” dégen. U yene dunyadiki diniy teshkilatlar bilen bérish-kélish qilish, ömeklerning kirip-chiqishigha yol qoyush arqiliq xelq'aragha, bolupmu islam döletlirige “Shinjang iqtisadining tereqqiyati we diniy étiqad erkinliki” ehwalini tonushturup, öz'ara chüshinishni chongqurlashturushni teshebbus qilghan.

Analizchilarning qarishiche, zumret obulning ziyaret ömeklirini teklip qilip yaxshi uzitip qoyush dégini emeliyette köz boyamchiliq herikiti bolup, b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét qatarliqlarni, shundaqla buningdin kéyin xitaygha barmaqchi bolghan diniy ömeklerni kütüwélip, aldin teyyarlan'ghan ziyaretgahlargha, chirayliq sorun we sehnilerge bashlap, ulargha özlirining körmekchi bolghanlirini emes, belki xitayning körsetmekchi bolghanlirini körsitish pa'aliyiti iken. Téng biyaw ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Men bezi xewerlerdin xitay hökümitining b d t kishilik hoquq aliy komissarini kütiwélishqa teyyarliq qiliwatqanliqini, Uyghurlarni teshkillep ussul oynitip yalghan körünüsh peyda qiliwatqanliqini kördüm. Bular xitay hökümitining ezeldin dawam qilip kéliwatqan aditi bolup, birleshken döletler teshkilatidin yaki gherblik muxbirlardin birer ömek kélimiz désila, ular bilen körüshidighan ademni orunlashturidu yaki Uyghurlargha hökümetning gépini dégüzidu”.

Téng biyaw ependi yene xitay hökümitining kishilik hoquq we diniy ömekler bilen bérish-kélish qilishining eslide yaxshi ish bolsimu, emma uni irqiy qirghinchiliq jinayitini yépish we özini aqlash üchün qollinidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Xitay hökümiti bu ishtimu eksiyetchilik qilidu. U térrorluqqa we ashqunluqqa zerbe bérishni bahane qilip, nurghun Uyghurlarni yighiwélish lagérlirigha solidi. Ata-anilarni baliliridin ayriwetti. Ularning bu qilmishi aliqachan irqiy qirghinchiliq jinayiti shekillendürüp boldi. Mushundaq ehwalda, xitay terepning chet el ömekliri we diniy teshkilatlar bilen bérish-kélish qilimiz déyishi, nahayiti mesxirilik bir ish. Xitay hökümitining emeliyette qiliwatqini normal diniy pa'aliyetlerni cheklesh we uninggha qatnashqanlargha ziyankeshlik qilish, shunga nurghun Uyghurlar we bashqa musulmanlar xitayda normal diniy pa'aliyet qilalmaydu”.

Turghunjan alawidin ependi xitayning bundaq köz boyamchiliqi we tetür teshwiqatigha taqabil turush üchün dunya Uyghur qurultiyi, sherqiy türkistan ölimalar birliki qatarliq teshkilatlarning 13-may küni jenwede namayish qilghanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet