Xitay b d t kishilik hoquq aliy komissarining ‍uyghurlar heqqidiki doklatni élan qilishtin tosushqa urunmaqtiken

Muxbirimiz erkin
2022.07.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Mishél bachélét néme üchün yene bir qétim wezipe öteshni xalimidi? B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét(Michelle Bachelet) xitay ziyariti jeryanida xitay dölet re'isi shi jinping bilen sin arqiliq körüshken. 2022-Yili 25-may, béyjing.
AP

Xitayning jenwediki diplomatliri b d t kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanisining ötken yili teyyarlap, élan qilishni hazirgha qeder kéchiktürüp kelgen Uyghurlar weziyiti heqqidiki doklatini élan qilishtin tosushqa urunmaqtiken. Roytérs agéntliqi 19-iyul bergen bu heqtiki mexsus xewiride, xitay diplomatlirining b d t kishilik hoquq aliy komissari we birqisim döletlerning jenwediki diplomatlirigha xet yézip, Uyghurlar heqqidiki doklatni élan qilmasliqni telep qilghanliqi we xitayning telipini qollaydighan döletler arisida imza toplighanliqini ashkarilidi.

Roytérs agéntliqining éytishiche, xitayning bu heqtiki xétini körgenlerdin 3 döletning jenwediki diplomatliri bundaq bir xet tapshurup alghanliqini delilligen. B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélétning ‍ishxanisi ötken yili 10-ayda radiyomizgha doklatning axirqi nusxisi teyyar bolghanliqi we uning pat yéqinda élan qilinidighanliqini bildürgen bolsimu, biraq doklatni élan qilish hazirgha qeder izchil kéchiktürülüp kelgen.

Bolupmu, bachélétning bu yil 5-ayning axirliri Uyghur élide élip barghan ziyaritidin kéyin xitayda ötküzgen axbarat yighinida qilghan sözi, kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan. 50 Tin artuq Uyghur teshkilati ortaq bayanat élan qilip, bachélétning istépa bérishini telep qilghan. Bachélét kéyinrek jenwede qilghan sözide özining b d t kishilik hoquq aliy komissariliq wezipisini qayta qoghlashmaydighanliqi, shundaqla “Shinjang doklati” ni uningdin burun élan qilishqa wede bergenidi.

Biz 20-iyul küni b d t kishilik hoquq aliy komissariyatining ishxanisi bilen alaqiliship, bachélétning “Shinjang doklati” ni élan qilish pilanida özgirish bolghan bolmighanliqi, xitayning xétini tapshurup alghan-almighanliqi, alghan bolsa bu xet bachélétning qararigha qandaq tesir körsitidighanliqlirini soriduq. B d t kishilik hoquq aliy komissarining bayanatchisi jerimiy lawréns shu küni muxbirimizgha ewetken yazma bayanatida, xitayning xétige baha bérishni ret qilghan, emma doklatning teyyar bolghanliqi we doklatni élan qilishtin burunqi axirqi qedemlerning bésilghanliqini éytqan.

Bayanatta: “Doklatning axirqi nusxisi teyyar boldi, shundaqla élan qilinishtin burunqi axirqi basquchlar bésildi. Bu, doklat élan qilinishtin burun alaqidar eza döletning pikirini élishtek ölchemlik basquchni öz ichige alidu. Melum bir munasiwetlik döletke alaqidar doklatning mezmunini élan qilinishtin burun shu eza dölet bilen ortaqlishish ‍ölchemlik bir meshghulat tertipidur. Doklat alaqidar döletning pikir bérishige sunuldi. Ishxana doklatning axirqi neshride pakit mahiyitidiki pikirlerni emeliy eks ettüridu” déyilgen. Bayanatta yene doklatning qachan élan qilinidighanliqi tilgha élinmighan bolsimu, emma bachélétning ötken ayda qilghan doklatni wezipisidin ayrilishtin burun élan qilidighanliqi heqqidiki bayanati neqil körsitilip, roytérs agéntliqining xewiridiki xitayning xétige da'ir bayanatlargha baha bermeydighanliqi'i bildürülgen.

Roytérsning xewiri amérika tashqi ishlar ministirliqining diqqitini qozghighanliqi melum. Amérika tashqi ishlar ministirliqi 20-iyun radiyomizgha ewetken yazma bayanatida, bachélétni doklatni élan qilishqa chaqirish bilen bir waqitta, béyjingning doklatni tosush üchün körsetken her qandaq urunushigha “Nahayiti diqqet” qilidighanliqini bildürgen.

Bayanatta: “Biz we xelq'ara jem'iyettiki bashqilar bir nechche aydin buyan aliy komissarning ishxanisi teripidin teyyarlan'ghan shinjang weziyitining tepsilati heqqidiki doklatni élan qilishqa chaqirip kelduq. Aliy komissarning ishxanisi bu doklatning qisqa waqitta élan qilinidighanliqigha köp qétim wede bergen bolsimu, emma yenila élan qilinmidi. Biz aliy komissarni doklatni kéchiktürmey élan qilishqa chaqirimiz, shundaqla béyjingning doklatning élan qilinishini tosush üchün körsetken her qandaq urunushigha nahayiti diqqet qilimiz” déyilgen.

Lékin kishilik hoquq közitish teshkilatining éytishiche, xitayning bu doklatqa qarita bundaq bir mudaxilide bolushi “Heyran qalarliq emes” iken. Xelq'aradiki nopuzluq bu teshkilatning xitay ishliri bölümi diréktori, doktor sofiye richardson 20-iyul ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Emeliyette, biz bu xetning tünügün kimlerge tarqitilghan-tarqitilmighanliqini tashqi ishlar ministirliqigha delillitish weziyitide bolmisaqmu, biraq roytérs agéntliqi bundaq bir hadisining bolghanliqini qeyt qildi. Belkim hemmidin muhimi, xitay hökümitining b d t sistémisi ichide kishilik hoquq a‍li komissarining ishxanisigha bu doklatni élan qilmasliq toghrisida bésim qilishi héchqachan heyran qalarliq ehwal hésablanmaydu. Eslide, xitay hökümiti izchil uninggha qaritilghan herqandaq tenqidni yoq qilish, aldini élish yaki ret qilishqa heriket qilip keldi. Xitay hökümiti ehdinamilerde belgilen'gen mejburiyiti bolsimu, biraq u xitaydiki herqandaq kishining b d t kishilik hoquq sistémisi bilen maslishishini mümkinsiz qilip qoydi. Shunga, bu nahayiti partlash xaraktérlik xewer bolsimu, emma heyran qalarliq emes”.

Sofiye réchardson yene xitay bu doklatning élan qilinishidin néme üchün bunchilik qattiq bi'aram bolidu, dégen su'alimiz heqqide toxtilip, bolupmu xitay da'irilirining bu doklatning élan qilinishi intayin nazuk bir waqitqa toghra kelgenlikidin bekmu xapa ikenlikini bildürdi.

Sofiye réchardson mundaq deydu: “Bu nahayiti yaxshi bir so'al boldi. Chünki, bashqa nurghun siyasi'i sistémilarda aliy komissarning ‍ishxanisi élan qilghan tenqid xaraktérlik doklatlardiki pikirlerge mürisini chiqirip qoyidu. Ularning uninggha bek kari bolup ketmeydu, hetta chatighimu bolmaydighanliqini bilimiz. Lékin xitay hökümiti ularning perqlinidu. Tenqidlerge esebiy derijide mu'amile qilidu. Uyghur, qazaq we bashqa az sanliq milletlerge qaritilghan kishilik hoquq depsendichiliklirini inkar qilishta ishen'güsiz derijide pa'aliyet qilip keldi. Méningche, belkim ular bolupmu bu doklatning élan qilinish waqtidin bekmu xapa. Chünki, bu kompartiyening 11-ayda chaqirilidighan 20-qurultiyigha az qalghan bir waqitqa toghra kélidu. Bu, hergizmu shi jinping we uning siyasiy ittipaqdashliri xalaydighan teshwiqat emes”.

Jenwediki 3 neper chet'el diplomati we bir kishilik hoquq mutexessisining roytérs agéntliqigha éytishiche, xitay diplomatlirining xétide b d t ning “Shinjang doklati” din “Qattiq endishe” qiliwatqanliqi bildürülüp, doklatning élan qilinishtin toxtitilishi telep qilin'ghaniken. Jenwediki mutexessis we diplomatlar yene xitayning bu xetni 6-ayning axirliridin buyan jenwede turushluq diplomatlar arisida tarqitip kelgenliki, diplomatlarning uninggha imza qoyup, xitaygha bolghan qollishini ipadileshni telep qilghanliqini bildürgen. Roytérs agéntliqining xewiridin melum bolushiche, xitayning xétide b d t kishilik hoquq aliy komissariyati ishxanisigha resmiy tehdit salghan. Xette: “Eger shinjang toghrisidiki bahalash élan qilinsa, bu kishilik hoquqta siyasiylishishni we guruppilar boyiche qutuplishishni kücheytip, kishilik hoquq aliy komissariyati ‍ishxanisining inawitige buzghunchiliq qilidu, shundaqla bu eza döletler bilen aliy komissariyat ‍ishxanisi otturisidiki hemkarliqqa ziyan yetküzidu” déyilgen. Shundaqla yene “Biz aliy komissar xanimni küchlük rewishte bundaq bir bahalash doklatini élan qilmasliqqa chaqirimiz” dep körsitilgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki sofiye réchardson yene xitayning nurghun meblegh ajritip, b d t kishilik hoquq sistémisining xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliklirige merkezlishishini tosupla qalmay, bashqa döletlerning kishilik hoquq mesililirige merkezlishishigimu tosqunluq qiliwatqanliqini bildürüp, xitayning jawabkarliqqa tartishning intayin muhim ikenlikini qeyt qildi. Sofiye réchardson: “Bizning nuqtiynezirimizdin alghanda b d t kishilik hoquq sistémisining xitay hökümitini jawabkarliqqa tartip, uning depsendichilik qilmishlirini tekshürüshi, bashqa herqandaq bir hökümetni jawabkarliqqa tartip kelgendek unimu jawabkarliqqa tartishi intayin muhim” dep körsetti.

Roytérs agéntliqi b d t kishilik hoquq ‍ali komissariyatining Uyghurlar heqqidiki doklatni élan qilishigha xitayning mudaxile qilghanliqini jenwediki mutexessis we diplomatlarning delilligenlikini éytqan bolsimu, lékin xitayning jenwediki diplomatiye wekili özlirining b d t kishilik aliy komissari yaki bashqa döletlerning diplomatlirigha bundaq bir xet ewetken-ewetmigenlikini éytishni ret qilghan.

Roytérs agéntliqining éytishiche, xitayning jenwede turushluq wekilining bayanatchisi lyu yüyin, yéqinda 100 ge yéqin döletning xitayni shinjanggha munasiwetlik ishlarda qollighanliqi, shundaqla “Ularning kishilik hoquqni bahane qilip, xitayning ichki ishlirigha arilishishni ret qilghanliqi” ni bildürgen. Roytérsning éytishiche, nöwette xitayning xétini tapshuruwalghan qanche döletning uninggha imza qoyghanliqi melum emes iken. Xewerde, roytérsning muxbirigha xitayning xéti toghrisida uchur bergen jenwediki diplomatlardin biri özining xitayning xétige ijabiy jawab bergenlikini éytqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.