Катя дринһавсен: "б д т уйғурлар үстидики бастурушниң ‹ирқий қирғинчилиқ' болидиғанлиқини ойлишип көрүши керәк"

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-09-09
Share
uyghur-namayish-maska-kok-bayraq.jpg Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң алдида өткүзүлгән намайишта америка ташқи ишлар министирлиқи уйғурларниң әркинлики үчүн күрәш қилишқа илһамландурулған. 2019-Йили 5-феврал, ню-йорк.
AFP

Мәркизи германийәниң берлин шәһиридә болған "мәркато хитай тәтқиқат институти" ниң қанун тәтқиқатчиси катя дринһавсен 6-сентәбир елан қилған "ирқий қирғинчилиққа қарши сада йоқ, хитай уйғурларни вәйран қилмақта, дуня қарап турмақта" намлиқ мақалисидә б д т ни уйғурлар үстидики бастурушниң "ирқий қирғинчилиқ" болидиғанлиқини ойлишип көрүшкә чақирған.

Германийәдики ахбарат қанили болған "NTV" телевизийә қанили 7-сентәбир күни апторни зиярәт қилип бу мақалиниң авазлиқ шәклини кәң тарқатти. Бу мақалә 6-сентәбир ахбарат васитилиридә елан қилинған "хитайда уйғур бовақлар әхләтниң орнида ташливетилиду" намлиқ мақалидин кейинки германийәдә бәлгилик дәриҗидә тәсир қозғиған йәнә бир мақалә болуп қалди.

"ирқий қирғинчилиққа қарши сада йоқ, хитай уйғурларни вәйран қилмақта, дуня қарап турмақта" намлиқ мақалә мундақ сөзләр билән башлиниду: "йиллардин буян хитай һакимийити мусулман уйғурларни аталмиш ‹қайта тәрбийәләш мәркәзлири'гә қамап, ялғуз узун йиллиқ ән әнәнисини, тилини вә етиқадини дәпсәндә қилипла қалмай, уларниң өзиниму шәписиз, қансиз һалда йоқитишқа башлиди. Дуня болса сүкүт ичидә тамаша көрүп турди."

Мақалидә йәнә мундақ дейилиду: "мутләқ көп қисим уйғурлар хитайниң әң ғәрбидики қазақистан, қирғизистан, таҗикистанларға чегридаш болған бир тупрақта яшайду. Улар ислам диниға етиқад қилиду, коммунизмға әмәс, бәлки түркий тилда сөзлишиду, хитай тилида әмәс. Улар хитай ‹шинҗаң' дәп атайдиған шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини арзу қилиду. Хитай коммунистик партийәсиниң рәһбәрлири болса барлиқ чариләргә мураҗиәт қилип, бундақ бир ақивәтниң йүз беришиниң алдини алмақта".

Мақалидә хитай һакимийитиниң 2014-йилидин башлапла уйғурларни көздин йоқитиш мәқситидә аталмиш "қайта тәрбийәләш мәркизи" ни қуруп тәрбийәлинишкә еһтияҗи болмиған юқири мәлуматлиқ нурғун зиялийларниму қамиғанлиқи, алди билән уйғур районини сақчи дөлитигә айландурғанлиқи, кишиләрниң әқлий телефонлиридики һәрбир сөз, учур, юмталларни тәкшүрүшкә башлиғанлиқи, андин уйғурларни халиғанчә тутқун қилип, һеч қануний сот тәртиплири болмиған һалда җаза һөкүми чиқармайла йилларчә қамап қоюватқанлиқи, бу қамақтикиләрниң ухлисиму, һаҗәтханиға барсиму назарәттин қутулалмайдиғанлиқи, уларниң саниниң милйондин артуқлуқи баян қилиниду. Шуниң билән биргә хитай йүргүзгән нопус қирғинчилиқи сәвәблик 2015-йилиға селиштурғанда 2018-йили нопусниң көпийиш нисбитиниң 60 пирсәнт төвәнлигәнликини ашкариланған мәхпий һөҗҗәтләрниң толуқ испатлап бәргәнлики тилға елиниду.

Д у қ ниң сабиқ рәиси, уйғур сиясий затлиридин әркин алиптекин әпәнди бу һәқтә тохталғанда, уйғурлар үстидики бастурушни "ирқий қирғинчилиқ" дәп аташ тоғрисидики садаларниң хәлқарада барғансери күчийиватқанлиқини тилға алди.

"ирқий қирғинчилиққа қарши сада йоқ, хитай уйғурларни вәйран қилмақта, дуня қарап турмақта" намлиқ мақалидә, азрақла қиммәт қарашлири дәхли-тәрүзләргә учриса бирликтә көтүрүлүп чуқан салидиған ислам дунясиниң уйғурлар мәсилисигә кәлгәндә сүкүткә чөмивалғанлиқи, тарихида мушундақ бир паҗиә йүз бәргән германийәниңму җим турувалғанлиқи әскәртилип, бу сүкүтләрниң сәвәбиниң ялғуз хитай билән болған иқтисадий һәмкарлиққила бағлиқ әмәслики илгири сүрүлиду вә мундақ баянларға орун берилиду: "бу сүкүтләрниң интайин ечинишлиқ бир амил билән мунасивити бар: хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан ирқий қирғинчилиқи интайин шәписиз вә қансиз давам қилмақта. Тамниң алдиға тизип қоюлуп қирғин қилинғанлар йоқ. Өйгә қамилип зәһәрлик газлар билән зәһәрләп өлтүрүлгәнләр йоқ. Җадуға бесилип каллиси кесилгәнләр йоқ. Йәни бу қирғинчилиқниң бир чирайи (көзгә көрүнидиған рошән бир қияпити) йоқ".

Әмма бу лагерларда һәқиқәтәнму ирқий қирғинчилиқларниң давам қиливатқанлиқини илгири сүргән аптор, хитайниң интайин шәписиз бир усулда бу җинайәт билән һелиһәм шуғуллиниватқанлиқини баян қилип "ирқий қирғинчилиқ ибариси үстидә б д т қайтидин ойлинип беқиши керәк" дәйду һәмдә "бу ирқий қирғинчилиқ 2-дуня уруши мәзгилидики натсист германийәсидә, 1990-йили руандада вә сербийәдә йүз берипла қалмастин, бәлки бүгүн заманиви усулда, техникилиқ, шәкилсиз һалда бир хәлқ үстидә һелиму йүз бәрмәктә" дәп, "хәлқара җәмийәтниң һазир уйғурлар үчүн бу мәсилә үстидә җараңлиқ авазда нида қилидиған вақти кәлди, әкси тәқдирдә кечикип қелиши мумкин" дегәнләрни тилға алиду.

"ирқий қирғинчилиққа қарши сада йоқ, хитай уйғурларни вәйран қилмақта, дуня қарап турмақта" намлиқ мақалида һазирға қәдәр ашкариланған мәхпий һөҗҗәтләрниң уйғурлар үстидин елип бериливатқан бастурушларниң қайси дәриҗигә йәткәнликини испатлап беридиғанлиқиму тилға елинип, буни ялғуз "мәдәнийәт қирғинчилиқи" дәпла аташниң купайә қилмайдиғанлиқи баян қилиниду.

Д у қ яшлар комитетиниң рәиси, қурултайниң берлин ишханисиниң мудири ғәюр қурбан әпәнди бу һәқтә тохталғанда, нөвәттә хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан бастурушлириниң "ирқий қирғинчилиқ" болидиғанлиқини испатлаш үчүн д у қ ниң зор теришчанлиқ көрситиватқанлиқини, "уйғур сот коллегийәси" ниңму мушу мәқсәттә қурулғанлиқини тәкитлиди.

Аптор катя дринһавсен илгири бейҗиңдики сиясий қанун университетида хәлқара қанун кәспидә оқуған болуп, җаза лагерлири қурулғандин кейин уйғур дияриға бир қетим зиярәткә барған. У мәзкур мақалисидә мундақ баян қилиду: "сиз машиниңизни һәйдәп шинҗаңни кәзгәндә һечқандақ бир лагерни яки сәрсан болуп йүргән инсанларни көрәлмәйсиз. Әксичә дөләтниң тәшвиқат васитилиридин көридиғиниңиз бәхткә чөмгән уйғурлар вә уларниң коммунистик партийә бәхш әткән пурсәтләргә қарита ипадә қиливатқан миннәтдарлиқи болиду".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт