Б д т йиғинида уйғурлар мәсилиси: һәққанийәт билән залимлиқниң күриши

Мухбиримиз әзиз
2020-10-07
Share
kristof-xoyzgin-Christopher-Heusgen.jpg Германийәниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида турушлуқ баш әлчиси кристофир хусген б д т ниң баш штабида сөз қилмақта. 2020-Йили 27-январ, ню-йорк.
AP

Ню-йорк шәһиридики бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т ) кишилик һоқуқ комитети 6-өктәбир күни үчинчи нөвәтлик омумий муһакимә йиғинини чақирди. Йиғинға б д т кишилик һоқуқ комитетиға әза дөләтләрниң һәммиси қатнашқан болуп, б д т ниң бу йиллиқ чоң йиғинлириниң бири иди. Йиғинда нөвәттә пүтүн дуняға ашкара болуватқан уйғурлар дияридики зор тутқун вә бастуруш қилмишини чөридигән музакиридә германийәниң б д т дики баш әлчиси кристоф хойзгин алди билән сөз елип, өзиниң уйғурлар дияриниң нөвәттики вәзийитигә болған әндишисини һечқанчә пәрдазлимастин удулла оттуриға қойди.

Баш әлчи хойзгин сөзидә уйғурлар дияридики лагерларниң милйонлиған уйғурни қамивалғанлиқидәк түпки пакитни чөридигән һалда диний етиқад, сөз вә йөткилиш әркинликиниң тартивелиниши, шуниңдәк уйғурларниң миллий кимликигә мәнсуп тил, өрп-адәт вә мәдәнийәт саһәсиниң омумйүзлүк һуҗум нишани болуп қалғанлиқини сөзләп келип "биз б д т ниң бу җайға мустәқил тәкшүрүш гурупписи әвәтиш арқилиқ зади немиләрниң болуватқанлиқини көздин кәчүрүшигә йол ечишини тәләп қилимиз" деди.

Германийә баш әлчисиниң хитай һөкүмитини әйиблиши германийә ташқи ишлар министири хайко мас бу йил сентәбир ейида зиярәткә кәлгән хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән болған сөһбитидә уйғурлар мәсилисини алаһидә тәкитлигәндин кейин барлиққа кәлгән йәнә бир илгириләш һесаблиниду. Йиғинда оқулған бирләшмә баянатқа америка, әнглийә, канада, фирансийә, австралийә, испанийә вә шиветсийә қатарлиқ 38 дөләтниң әлчилири имза қойған болуп, буниң билән бу қетимқи йиғинға қатнашқан дөләтләрдин уйғурлар мәсилиси түпәйлидин хитай һөкүмитини әйиблигәнләрниң сани җәмий 39 ға йәтти. Бирләшмә баянаттики б д т кишилик һоқуқ алий кеңишиниң рәиси мишел бачелетниң өмәк башлап уйғурлар дияриға бериш һәмдә бу җайларда тосқунсиз тәкшүрүшигә йол қоюш һәққидики тәклипләр бу қетим йәнә бир қетим тәкитләнгән муһим мәзмунларниң бири болди. Хитай дипломатлири изчил "биз бачелет ханимниң бу хил тәкшүрүшини қарши алимиз" дәп кәлгән болсиму, хитай һөкүмитиниң бу хил "тосқунсиз вә әркин" тәкшүрүшкә рухсәт қилмаслиқи хитай һөкүмитиниң бу мәсилидә һечқандақ сәмимийәтлик позитсийәсидә әмәсликини йәнә бир қетим көрсәтти.

Йиғинда хитай һөкүмитиниң б д т дики баш әлчиси җаң җүн уйғурлар мәсилисини тилға елишниң орниға америкадики қара тәнликләрниң қандақ ирқий кәмситишкә учраватқанлиқи һәққидә узундин узун сөз қилди. У сөзиниң ахирида "америка алди билән өзиниң ирқий кәмситиш саһәсидики мәсилиләрни бир яқлиқ қилип, андин башқиларға әқил өгитиши лазим" деди. Хитайниң б д т дики муавин баш әлчиси гең шуаң болса германийә баш әлчиси оқуп чиққан баянатқа өзлириниң қарши икәнликини билдүрүп, бу әйибләшләрни "пүтүнләй асассиз" деди. (Аваз. Қисқа). Гең шуаң сөзидә германийә әлчиси қатарлиқ йиғин иштиракчилирини "йиғин мәйданини мәсилини һәл қилиш орниға әмәс, бәлки аччиқини чиқириш соруниға айландуруп қойди" дәп әйиблиди. Шуниң билән биргә өзлириниң уйғурлар дияридики террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш тәдбирлириниң "һәққаний вә зөрүр" икәнликини тәкитләп, бу мәсилидә иран, шималий корейә, сүрийә, мисир қатарлиқ 45 дөләтниң өзлирини қоллап бирләшмә баянат елан қилғанлиқини буниңға дәлил қилди.

Б д т ниң бу қетимқи йиғинидики уйғурлар мәсилисини чөридигән һалда икки қутупқа айрилиш мәсилиси дунядики чоң ахбарат васитилириниң һәммисидин орун алди. Шуниңдәк бу һәқтә түрлүк муһакимиләрму оттуриға чиқти. Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса радийомизниң бу һәқтики зияритини қобул қилғанда б д т йиғинида уйғурлар мәсилиси бойичә икки қутупқа айрилиштәк бу һадисиниң өткән йилидин буян давам қиливатқанлиқини тәкитләш билән биргә, уйғурларни қоллайдиған дөләтләрниң барғансери ешип бериватқанлиқини, хитайни қоллаш тәрәпдарлириниң азийиватқанлиқини, буниң әмәлийәттә һәққанийәт үчүн күришиватқан уйғур дәвасини хәлқарада техиму кәң миқяста етирап қилиниши икәнликини көрсәтти.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң қаришичә, ғәрб дунясиниң, шундақла б д т ниң дуняға келишидики әң түплүк пиринсиплардин елип ейтқанда уйғурлар мәсилисидә һәққанийәтни яқлиғучи дөләтләр саниниң ешип бериши әмәлийәттә болушқа тегишлик һадисиләрдин һесаблинидикән.

Уйғурлар мәсилисини чөридигән һалда йеқинқи мәзгилләрдә хитай һөкүмитини әң кәскин тәнқидлигән ғәрб дөлитиниң бири америка қошма штатлири дейишкә болиду. Бәзиләр хитай һөкүмитиниң б д т дики баш әлчиси җаң җүнниң бу қетимқи йиғинда бирләшмә баянатни оттуриға қойған германийәни әмәс, әксичә америка һөкүмитини чишләп тартишини дәл мушу сәвәбтин болған бир түрлүк өч елиш, дәп қараватқанлиқи мәлум. Болупму җаң җүнниң "америкада еғир ирқий кәмситиш мәвҗут" дейиш арқилиқ хитай һөкүмитини вә уларниң уйғурлар дияридики сиясәтлирини ақлимақчи болушини бир қисим уйғур анализчилар "задила пут дәссәп туралмайдиған ақмас нәзәрийә" дәп қарайду. Америкадики уйғур зиялийси елшат һәсән бу тоғрилиқ сөз болғанда "америка җәмийитидики ирқий кәмситиш билән шәрқий түркистандики ирқий қирғинчилиқни селиштуруш әсла мумкин әмәс" дәп көрсәтти.

Бу қетим хитай һөкүмитини қоллап оттуриға чиққан дөләтләр ичидә ислам дөләтлири хели салмақни игиләйду. Бу һәқтә сөз болғанда долқун әйса бу дөләтләрдики диктатора һакимийәтләр билән мусулманлар аммисиниң уйғурлар мәсилисидә пүтүнләй пәрқлиқ қарашта икәнликини, шуңа өз хәлқини бастуруватқан ислам һөкүмәтлириниң уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиққа нисбәтән хитай һөкүмитини қоллишиға қарапла буни "ислам дүшмәнлики" ниң мисали қиливелишниң орунсиз икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Нури түркәлниң қаришичә, хитай һөкүмитини қоллаватқан шималий корейә, судан, куба дегәнләрниң һәммисила әң әқәллий һәқ вә һоқуқларни аяқ-асти қиливатқан дөләтләр болуп "қаға қағиниң көзини чоқумайду" дегәндәк қәбиһлик, истибдатлиқ вә залимлиқта өзара һәмтавақ вә шерик икән. Әмма нөвәттики тарихниң синиқи уларниң һәққанийәт яки залимлиқниң қайсисиға һемат болушини җиддий күтүватқан болуп, бу синақниң нәтиҗиси тарих бәтлиригә әбәдийилик хатирә болуп йезилидикән.

Б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң йиғинида өткән мәзгилләрдә изчил муһаҗирәттики уйғурларға һәр қайси җәһәтләрдин яр-йөләк болуп кәлгән түркийә җумһурийитиниң вәкилиму өзлириниң уйғурлар диярида давам қиливатқан сиясий бастуруш вә тутқунни әйибләйдиғанлиқини билдүрди. Шуниңдәк б д т вә хәлқара ислам бирликиниң бу мәсилидә өз ролини толуқ җари қилдуруши лазимлиқини алаһидә тәкитлиди. .

Мәлум болушичә, нөвәттә хитай һөкүмити дуч келиватқан хәлқаралиқ бесимлар барғансери ешип бериватқан болсиму хитай һөкүмитиниң уйғурлар мәсилисидә өз сиясәтлирини өзгәртмәйдиғанлиқини билдүрүши бу җәһәттә мәвҗут болуватқан хирисларниң йәнила еғирлиқини көрсәтмәктә икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт