Kishilik hoquq közitish teshkilati b d t bash katipini xitayning insaniyetke qarshi jinayetlirini eyibleshke chaqirdi

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2023.10.17
guterres-shi-jinping-1.jpg B d t bash katipi antoniyo gutérrés xitay re'isi shi jinping bilen ikki terep söhbitidin burun qol éliship körüshmekte. 2018-Yili 2-sintebir, béyjing xelq sariyi.
AFP

Xewerlerge qarighanda birleshken döletler teshkilatining bash katipi antoniyo gutérrés 2023-yili 17-öktebirdin 18-öktebirgiche, béyjingda ötküzülidighan “Bir belwagh bir yol” qurulushigha eza döletler bashliqlirining yighinigha qatniship, xitayning yershari ul eslihe teshebbusining on yilliqini xatirileydiken.

Birleshken döletler teshkilatining bash katipi antoniyo gutérrésning béyjing ziyaritini bashlash aldida, kishilik hoquqni közitish teshkilati-2023 yili-16 öktebir mexsus bayanat élan qilip, uning xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan insaniyetke qarshi jinayetlirini axirlashturushni telep qilishqa chaqirdi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining ijra'iye mudiri tirana hesen bayanatta mundaq dédi: “B d t ning bash katipi antoniyo gutérrés, xitay hökümitini shinjangdiki insaniyetke qarshi turush jinayitini axirlashturushqa mejburlash üchün, ehmiyetlik heriket qollanmidi. Bu nöwet ‛bir belwagh bir yol‚ bashliqlar yighini yadroluq prinsiplarning étirap qilinishi üchün birleshken döletler teshkilatini muhim purset bilen teminleydu”.

Bayanatta yene, 2022-yili 8-ayda, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komissarliqi ishxanisi xitayning Uyghur rayonida Uyghur we bashqa türkiy musulman jama'itige qaritilghan keng kölemlik tutup turush, qiynash, medeniyetke ziyankeshlik qilish, mejburiy emgekke sélish we bashqa éghir kishilik hoquq depsendichiliki ispatlan'ghan doklatni élan qilghanliqi we doklatta xitayni Uyghur rayonida “Insaniyetke qarshi jinayet ötküzgen bolushi mumkin” dep xulase chiqarghanliqi eskertilgen.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining bayanatida yene, “Gutérrés 2017-yili bash katip bolghandin buyan, xitay hökümitining qattiq we éghir basturush herikitini ashkara tenqid qilishni xalimidi” dep tenqid qilindi. Doklatta gutérrésning b d t kishilik hoquq aliy komissari wolkér türk bilen hemkarliship, 2022-yildiki shinjang doklati boyiche tekshürüshning dawamliq élip bérilishigha kapaletlik qilishi, jümlidin éghir ziyankeshlikke uchrighanliq ispatlirini dawamliq toplap, eza döletlerge doklat qilishi kérekliki körsitilgen. Doklatta: “Gerche b d t kishilik hoquq komissarliqi ishxanisi musteqil bolsimu, emma aliy komissar we bash katip bir-birining ashkara bayanlirini kücheytkende, b d t ning kishilik hoquq signali küchlük bolidu” déyilgen.

Bayanatta ayrim halda yene mundaq déyilgen: “Gutérrés yene xitayning yuqiri derijilik emeldarliri bilen körüshkendin kéyin, ‛dölet bixeterliki‚ jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan meshhur Uyghur insanshunas doktor rahile dawut؛ ‛bölgünchilik‚ sewebidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan, Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki di'alogni ilgiri sürüshni teshebbus qilghan Uyghur iqtisadshunas we saxarof mukapatigha érishken ilham toxti qatarliq közge körün'gen Uyghur ziyaliylirini öz ichige alghan, jinayiti éniq békitilmigen we xalighanche qolgha élin'ghanlarning qoyup bérilishini telep qilishi kérek”.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining guttérésning béyjing ziyariti aldida élan qilghan bu bayanati Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchilirining qarshi élishigha érishken bolup, bu heqte gérmaniyediki ilham toxtini qollash guruppisining bashliqi enwerjan ependi inkas qayturup: “Bizmu b d t bash katipi guttérés ependidin shuni kütimiz. Chünki, uning bu mesilini xitay rehberliri bilen uchrashqanda otturigha qoyush mes'uliyiti bar” dédi.

Xitay teripidin muddetsiz qamaq jazisigha höküm qilin'ghanliqi yéqinda delillen'gen Uyghur ziyaliysi rahile dawutning amérikadiki qizi eqide polat, kishilik hoquqni közitish teshkilatining b d t bash katipining xitay hökümitidin bigunah halda türmilerge qamap jazalawatqan anisigha oxshash barliq Uyghurlarni qoyup bérishni telep qilishini we öz ümidini bildürdi.

Biz 16-öktebir, b d t bayanat ishxanisi bilen alaqiliship, Uyghur qirghinchiliqini toxtitishini telep qilishning bash katip guttérésning bu qétim béyjing ziyaritining kün tertipide bar yoqlighini soriduq. B d t bayanat ishxanisi katipi so'allirimizgha jawaben, özining bu so'algha jawab bérish hoquqi yoqlighini, b d t bayanatchisi stéffini dujarikningmu bash sékrétargha hemrah bolup, béyjing sepiride ikenlikini, bu heqtiki so'allirimizning jawabining ularning béyjingda bergen bayanatliridin melum bolidighanliqini bildürdi.

Kishilik hoquq teshkilatliri hemde Uyghur teshkilatliri birdek, xitayning insaniyetke qarshi jinayetlirining hélihem dawamlishiwatqanliqini, b d t kishilik hoquq kéngishining Uyghur kishilik hoquq ehwali heqqidiki doklatni élan qilish bilenla cheklinip qalmay, bir tekshürüsh komitéti tesis qilishi we xitayning Uyghur diyaridiki jinayetlirini axirlashturushta, konkrét qedemlerni élishini telep qilip kelmekte. Lékin xitay hökümiti bu doklatning élan qilinishigha qattiq qarshi turupla qalmay, b d t ning doklati we Uyghurlargha a'it tewsiyelerni ret qilip kelmekte.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümining mu'awin mudiri maya wang xanim, teshkilatining mezkur chaqiriqining birleshken döletler teshkilati bash katipi guttérésni heriketlendürüsh küchige ishenchisi bar yoqlighini sorap yazghan élxétimizge yazma jawab qayturup mundaq dédi: “Méningche, xitaygha oxshash zomiger we küchlük bir döletni heriketlendürüshke nurghun küch we waqit kétidu, b d t ni xitay bilen bolghan alaqide kishilik hoquqni aldinqi orun'gha qoyushni telep qilish bu uzun we japaliq tirishchanliqning bir qismi”.

Maya wang yene özlirining bayanatining peqetla guttéréskila qaritilip qalmaydighanliqini eskertip yene mundaq dep yazghan: “Bu chaqiriq yene xitay bilen hemkarlishiwatqan we Uyghur qirghinchiliqigha süküt qiliwatqan döletlergimu oxshashla signaldur”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.